Các hình thức bạo lực gia đình không chỉ là đánh đập hay những tổn thương nhìn thấy bằng mắt. Trong nhiều gia đình, bạo lực còn xuất hiện qua lời nói xúc phạm, sự kiểm soát, ép buộc, cô lập hoặc những hành vi khiến một người dần mất đi cảm giác an toàn ngay trong chính ngôi nhà của mình. Hiểu đúng các hình thức bạo lực gia đình sẽ giúp mỗi người nhận diện sớm những tổn thương đang âm thầm diễn ra, để không tiếp tục xem đó là chuyện bình thường trong cuộc sống.
1. Các hình thức bạo lực gia đình phổ biến hiện nay
Bạo lực gia đình không chỉ đơn giản là đánh đập, là nhìn thấy những vết thâm tím, máu, những vết xước. Bạo lực gia đình không phải lúc nào cũng dễ nhận ra ngay từ đầu. Đôi khi chính sự không rõ ràng về hình thức bạo lực, nên nhiều người nhầm tưởng “ Chồng mình nóng tính nên vậy”, “ Dậy con từ thuở còn thơ, dạy vợ từ thuở bơ vơ mới về”, “Có yêu thương, lo lắng cho con thì mới làm vậy”, “Sai phải đánh mới nên người”,…
Tuy nhiên, những hành vi bạo lực này, nếu không được nhận diện và tìm cách tháo gỡ, những tổn thương sẽ dần bào mòn năng lượng sống của nạn nhân. Dưới đây là các hình thức bạo lực gia đình, có thể bạn chưa biết:
1.1 Bạo lực thể chất
Bạo lực thể chất, là hình thức bạo lực dễ nhận ra nhất, và cũng là điều mà nhiều người sẽ nghĩ tới đầu tiên, khi nhắc đến bạo lực gia đình. Bạo lực thể chất là những hành vi như đánh, tát, đấm, đá, xô đẩy, bóp cổ, ném đồ vật vào người, dùng vật dụng để gây thương tích, đe dọa bằng hành vi có khả năng gây thương tích, trực tiếp gây tổn thương lên cơ thể.
Nó có thể xảy ra giữa vợ chồng, cha mẹ với con cái, con cái với cha mẹ già, hoặc giữa các thành viên khác trong cùng một gia đình.
Bạo lực thể chất không chỉ để lại vết thương trên da thịt. Nó còn để lại những tổn thương tâm lý rất sâu, khiến người trong cuộc cảm giác mình không được tôn trọng, lo lắng vì mình có thể bị xâm hại bất cứ lúc nào, và mình phải sống trong cảnh đề phòng ngay trong chính gia đình mình.
Với trẻ em, nhiều cha mẹ vẫn nhầm việc đánh con là “dạy con”, nhưng thật ra, một đứa trẻ bị dạy bằng nỗi sợ thường không học được điều đúng, mà chúng học được:
- Người mạnh hơn có quyền làm đau người yếu hơn.
- Tình yêu thương là đi cùng đau đớn.
- Và khi mình sai, mình đáng bị xúc phạm hoặc trừng phạt.
Điều đáng lo ở đây là con có xu hướng dùng chính cách bạo lực đó của cha mẹ, để hành xử với người yếu thế hơn con.
1.2 Bạo lực tinh thần
Nếu bạo lực thể chất làm cơ thể có những thương tích, thì bạo lực tinh thần làm một con người héo mòn dần từ bên trong. Bạo lực tinh thần khá phổ biến, nhưng không phải ai cũng nhận ra và gọi tên đúng.
Bạo lực tinh thần có thể là chửi mắng, xúc phạm thường xuyên, lăng mạ, đe dọa, phủ nhận cảm xúc, làm người khác xấu hổ trước đám đông, khiến người kia luôn sống trong cảm giác mình vô dụng, có lỗi hoặc đáng bị đối xử tệ.
Khi một người sống trong bạo lực tinh thần quá lâu, họ bắt đầu có niềm tin tiêu cực về chính bản thân mình: thấy mình ngày càng yếu kém, sợ bị ai đó nói gì, sợ phản ứng, sợ bị đánh giá, sợ bị bỏ rơi, sợ gây thêm xung đột. Lâu dần, họ có xu hướng thu mình lại, nói ít đi, ít ý kiến hơn để được an toàn, để sống sót. Khi một người suốt ngày bị nói như thể mình là kẻ vô dụng, mình là gánh nặng, dần dần lời nói đó có thể trở thành niềm tin giới hạn bên trong chính họ. Những người gây ra bạo lực tinh thần thường bao biện cho chính mình với những câu “Nói vậy để không ra”, “Tại cô ta làm tôi điên lên”, “Không nói nặng lời, chắc vẫn không ngộ ra được”,…Nhưng sự thật, khi một lời nói tiêu cực lặp lại đủ lâu, có thể chạm sâu đến lòng tự trọng của một con người.
1.3 Bạo lực kinh tế
Bạo lực kinh tế khiến nạn nhận cảm thấy và dần bị lệ thuộc, mất đi sự tự chủ và rất khó để thoát ra. Một số hành vi bạo lực kinh tế như kiểm soát toàn bộ tiền bạc, bắt giao toàn bộ tiền bạc, không cho người kia đi làm, cố tình cắt nguồn tài chính để trừng phạt, dùng tiền như công cụ kiểm soát.
Nhiều người nhầm tưởng đây chỉ là “chuyện vợ chồng quản lý tài chính trong gia đình”. Nhưng điểm khác biệt giữa quản lý tài chính và bạo lực kinh tế: Việc quản lý là vì lợi ích chung, còn bạo lực kinh tế là dùng tiền để tước quyền và áp đặt.
Một người không có quyền sử dụng tiền cho nhu cầu thiết yếu của mình, luôn phải chờ đợi sự đồng ý, cho phép của đối phương hay rơi vào trạng thái lệ thuộc hoàn toàn, thường rất khó rời khỏi mối quan hệ độc hại. Nên bạo lực kinh tế không chỉ làm đau ở mặt vật chất, mà còn hạn chế khả năng tự bảo vệ của nạn nhân.
1.4 Bạo lực tình dục
Trong số các hình thức bạo lực gia đình, thì bạo lực tình dục được xem là một hình thức bạo lực rất nghiêm trọng, nhưng cũng là điều khiến nhiều người cảm thấy vấn đề quá nhạy cảm, nên ít người dám nói tới nhất.
Bạo lực tình dục là ép buộc quan hệ khi người kia không muốn, là bắt thực hiện những hành vi khiến người kia sợ hãi, đau đớn hay cảm thấy xấu hổ, nhục nhã, không tôn trọng ranh giới thân thể và sự đồng thuận, cưỡng ép hoặc đe dọa, áp lực, trách móc hoặc dùng quyền lực,..
Nhiều người vẫn mang một niềm tin sai lệch rằng trong hôn nhân thì không có khái niệm ép buộc, tất cả đã được hiện thức hóa bởi tờ giấy kết hôn, lấy nhau rồi là có quyền. Thực tế, hôn nhân không xóa đi quyền được từ chối. Mặc dù là vợ chồng, nhưng không có nghĩa là một người có quyền đòi hỏi thân thể của người còn lại bất chấp mong muốn, cảm xúc, sức khỏe và sự đồng ý của họ.
Điều đáng nói, bạo lực tình dục không chỉ gây tổn thương thân thể, mà còn để lại sự ghê sợ, xấu hổ, mất an toàn, và đôi khi khiến họ mất kết nối với chính bản thân mình, họ không còn yêu chính mình nữa.
Đây được xem là vấn đề nhạy cảm, nên rất nhiều nạn nhân im lặng. Chính vì điều đó, mà nỗi đau thêm cô độc.
1.5 Bạo lực kiểm soát và cô lập
Đây là hình thức bạo lực nhiều người không nhận ra, vì bề ngoài nó có thể được cải trang bằng sự “quan tâm”, “lo cho”, “sợ mất”, “muốn bảo vệ”. Nhưng nếu một người đang bị kiểm soát điện thoại liên tục, cấm không cho gặp, liên hệ với người thân, bạn bè, bị quyết định thay mọi việc, bị theo dõi, kiểm soát quá mức, từ cách ăn mặc, giao tiếp, thậm chí là cô lập khỏi những mối quan hệ hỗ trợ, thì lúc đó không còn là quan tâm hay yêu thương nữa. Đó là sự kiểm soát, muốn cô lập.
Bạo lực kiểm soát và cô lập khiến nạn nhân mất dần khả năng tự quyết. Lâu dần, họ sống như một người phụ thuộc, luôn phải xin phép để duy trì, để tồn tại. Họ không chỉ mất tự do bên ngoài, mà còn mất cả cảm giác mình là một con người có quyền riêng, suy nghĩ riêng và lựa chọn riêng. Điều này thường diễn ra trong các mối quan hệ có sự lệ thuộc cảm xúc, hoặc chênh lệch quyền lực.
1.6 Bạo lực qua lời nói và hành vi gián tiếp
Bạo lực qua lời nói và hành vi gián tiếp, chính là loại bạo lực gián tiếp, nhưng khiến người khác vẫn kiệt quệ từ bên trong. Hành vi của hình thức bạo lực này có thể là nói mỉa mai, nói cạnh khóe, gieo cảm giác tội lỗi, dùng con cái để gây áp lực, bêu xấu người kia với mọi người,…
Đây là kiểu bạo lực khiến nạn nhân khó nhận diện và gọi tên. Vì nó không quá rõ ràng như bạo lực thể chất. Nhưng chính sự mơ hồ ấy lại khiến người bị hại càng dễ tự nghi ngờ bản thân, vì mình nghĩ nhiều, do mình nhạy cảm,… Và khi một hành vi khiến bạn thường xuyên mệt mỏi, thu mình, sợ hãi, nghi ngờ giá trị bản thân, sống trong căng thẳng kéo dài, thì nó không còn là chuyện nhỏ.
2. Dấu hiệu cho thấy bạn đang trải qua bạo lực gia đình
Khi nhận ra dấu hiệu để nhận biết mình đang trải qua bạo lực gia đình, bạn đang bước chân vào hành trình đi tìm giải pháp, để kiến tạo một con người mới, một gia đình mới hạnh phúc, hòa hợp, bình an. Dưới đây là một số dấu hiệu phổ biến cho thấy bạn đang trải qua bạo lực gia đình:
2.1 Cảm thấy sợ hãi hoặc áp lực trong gia đình
Khi bạn không còn cảm thấy nhà là nơi an toàn. Bạn có thể thường xuyên lo sợ khi người kia về nhà, luôn căng thẳng khi phải nói chuyện, phải để ý sắc mặt người kia ra sao mới dám nói, dám làm, luôn sống trong trạng thái “phải làm vừa lòng họ, đừng để họ nổi giận”, cảm thấy không bao giờ thật sự được thả lòng trong chính ngôi nhà của mình. Khi một ngôi nhà khiến bạn lo sợ, khiến bạn co lại, khiến bạn luôn cảnh giác, thì đó là tín hiệu cần tìm sự hỗ trợ.
Một gia đình thật sự, là nơi mà mỗi thành viên cảm thấy an toàn, được sống là chính mình. Còn khi ở nhà nhưng sống trong trạng thái lo lắng, hoảng sợ, thì môi trường gia đình lúc đó không còn an toàn và lành mạnh nữa.
2.2 Bị kiểm soát hoặc mất tự do
Như đã nói ở phần trên, không phải cứ đánh, gây ra các thương tích, bầm tím mới gọi là bạo lực. Có những người họ dùng cách kiểm soát, cướp đi quyền tự do của đối phương, không có quyền quyết được đi đâu, làm gì, gặp ai, mặc gì, ăn gì, dùng tiền như thế nào,…thì đây cũng là một cách bạo lực cần được nhận diện đúng, và có giải pháp kịp thời. Nhiều người bị bạo lực không nhận ra vì họ chưa từng bị đánh, nhưng họ đã mất gần như toàn bộ quyền tự quyết.
Khi một người không còn quyền được sống như một con người độc lập có suy nghĩ và lựa chọn riêng, thì đó là dấu hiệu rất rõ của một mối quan hệ không lành mạnh, và có thể là bạo lực.
2.3 Tự ti, mất giá trị bản thân
Nếu bạn sống ở một môi trường mà mình thường xuyên bị chê bai, bị xem thường giá trị, bị phủ nhận cảm xúc,…trong thời gian dài, khiến họ bắt đầu tin vào những điều đấy. Bạn thấy mình vô dụng, không dám nói, không dám phản ứng, không còn tin mình xứng đáng được yêu thương và tôn trọng. Qua đây chúng ta thấy, bạo lực không chỉ tác động bên ngoài, nó còn đi sâu vào tâm thức, cảm nhận của về chính bản thân mình.
Nhiều người sống trong môi trường bạo lực gia đình lâu dài có xu hướng tìm cách trốn khỏi cảm xúc đau đớn bằng việc dán mình vào điện thoại, trò chơi, mạng xã hội hoặc thế giới online.
3. Làm gì khi nhận ra bạo lực gia đình?
Khi nhận ra bạo lực gia đình đang diễn ra trong chính gia đình mình, điều quan trọng không chỉ là nhìn thấy những hành vi đang xảy ra, mà còn cần hiểu sâu hơn về nguyên nhân bạo lực gia đình, dấu hiệu bạo lực gia đình. Bởi phía sau những lời xúc phạm, sự kiểm soát hay hành vi gây tổn thương thường là những mô thức cũ, những tổn thương chưa được chữa lành, cách ứng xử lệch lạc hoặc sự thiếu trưởng thành trong cảm xúc. Chỉ khi gọi đúng vấn đề và nhìn ra nguyên nhân phía sau, một người mới có thể tìm ra hướng đi phù hợp để bảo vệ bản thân và thay đổi từ gốc.
3.1 Bước đầu tiên bạn cần làm là ngừng bao biện
Đừng cố bao biện cho bạo lực bằng những cái tên: nóng tính, thương nên vậy, ai mà chẳng có lúc, giận thì vậy thội,…Hãy gọi đúng tên những hành vi khiến bạn sợ hãi, tổn thương, mất tự do, nghi ngờ giá trị bản thân, mất an toàn,…
3.2 Bước thứ hai là ưu tiên an toàn
Nếu bạo lực đang có nguy cơ leo thang, đặc biệt là có yếu tố nguy hiểm, đe dọa thân thể, ép buộc, trẻ em bị ảnh hưởng, hay người gây bạo lực đang mất kiểm soát, hãy nghĩ đến việc ưu tiên nhất là giữ an toàn cho chính mình và các con, những việc khác có thể tính sau.
3.3 Bước thứ ba là tìm người hỗ trợ đáng tin
Với các hình thức bạo lực gia đình mà chúng tôi chia sẻ phía trên. Nếu thấy mình đang không an toàn khi bị bạo lực, đừng giữ im lặng hay cố gắng chịu đựng. Hãy tìm đến người thân đủ an toàn, bạn bè đáng tin cậy, người có chuyên môn, cơ quan chức năng khi cần, đơn giản nhất hãy ưu tiên giữ an toàn cho chính mình và con bằng cách tạm lánh khi tình hình nghiêm trọng.
3.4 Bước thứ tư là lưu lại những gì đang xảy ra nếu cần thiết
Trong nhiều trường hợp, việc ghi nhận lại: tin nhắn, hình ảnh thương tích, lời đe dọa, bằng chứng kiểm soát, hoặc những sự việc lặp lại, sẽ rất quan trọng để bảo vệ bản thân sau này.
3.5 Bước thứ năm là đừng tiếp tục tin rằng im lặng sẽ giữ được gia đình
Vì im lặng có thể giữ được hình thức gia đình êm ấm một thời gian. Nhưng nó thường làm vết thương sâu thêm, bạo lực lặp lại và con cái bị ảnh hưởng nặng hơn.
Ở góc nhìn của Học viện Minh Trí Thành, muốn thật sự thay đổi, cần có sự tỉnh táo để nhìn đúng vấn đề, sự can đảm để dừng mô thức gây đau, và sự trưởng thành để giải quyết từ gốc.
Bạo lực gia đình không chỉ là những vết thương nhìn thấy trên cơ thể, mà còn có thể là những tổn thương âm thầm kéo dài trong tâm trí, cảm xúc và cách một người nhìn nhận chính mình. Khi những lời xúc phạm, sự kiểm soát, sợ hãi hay tổn thương lặp đi lặp lại trong một mái nhà, đó không còn là chuyện “nóng tính”, “muốn tốt” hay “chuyện riêng của gia đình”, mà là dấu hiệu cho thấy mối quan hệ đang đi lệch khỏi nền tảng của yêu thương và an toàn.
Một gia đình thật sự hạnh phúc không phải là nơi không có mâu thuẫn, mà là nơi mỗi thành viên được tôn trọng, được lắng nghe và được sống mà không phải sợ hãi. Khi nhận ra mình hoặc người thân đang mắc kẹt trong các hình thức bạo lực gia đình, điều quan trọng là đừng tiếp tục im lặng hay bình thường hóa nó, mà cần bắt đầu nhìn lại để tìm một hướng thay đổi tích cực hơn.
Anh/chị có thể bắt đầu từ các chương trình miễn phí của Minh Trí Thành để hiểu sâu hơn về các mối quan hệ gia đình, những mô thức tổn thương lặp lại và cách xây dựng lại sự kết nối bằng yêu thương đúng cách. Đây là cơ hội để nhìn lại chính mình, hiểu rõ gốc rễ của những xung đột và từng bước tạo ra một môi trường bình an hơn cho bản thân và con cái.
Nếu anh/chị muốn tìm hiểu và đăng ký tham gia chương trình miễn phí, có thể đăng ký trực tiếp tại: https://sukien.minhtrithanh.com/.
