Định hướng bản thân là gì mà ngày càng được nhiều người quan tâm, không chỉ ở tuổi chọn ngành hay chọn nghề, mà trong cả hành trình trưởng thành của mỗi con người? Thực tế, rất nhiều người sống nhiều năm mà vẫn chưa thật sự hiểu mình muốn gì, phù hợp với điều gì và đang đi về đâu. Họ học theo kỳ vọng của gia đình, làm việc theo xu hướng xã hội, cố gắng chạy theo những chuẩn mực thành công của người khác, để rồi một ngày nhận ra mình mệt mỏi, mất phương hướng và không cảm thấy hạnh phúc trên chính con đường mình đang đi.
Hiểu đúng định hướng bản thân không chỉ giúp một người chọn đúng ngành học hay công việc, mà còn giúp sống chủ động hơn, biết mình cần phát triển điều gì, buông bỏ điều gì và xây dựng cuộc sống phù hợp với giá trị thật của chính mình. Trong bài viết này, hãy cùng Học viện Minh Trí Thành tìm hiểu rõ định hướng bản thân là gì, vì sao việc định hướng lại quan trọng, cách định hướng đúng từ sớm và cha mẹ có thể đồng hành cùng con trên hành trình này như thế nào.
1. Định hướng bản thân là gì?
Định hướng bản thân là quá trình một người hiểu rõ hơn về chính mình để từ đó xác định hướng đi phù hợp trong học tập, nghề nghiệp, lối sống và các mục tiêu quan trọng của cuộc đời. Khi định hướng bản thân, một người sẽ trả lời được những câu hỏi:
- Mình là ai?
- Mình có điểm mạnh gì?
- Mình còn yếu ở đâu?
- Điều gì là quan trọng với mình?
- Mình phù hợp với môi trường nào?
- Mình muốn trở thành người như thế nào?
- Mình nên bắt đầu từ đâu trong giai đoạn này?
Định hướng bản thân không phải lúc nào cũng có thể nhìn thấy toàn bộ con đường. Đôi khi, nó chỉ là biết rõ hơn bước tiếp theo mình nên đi là gì, vì sao mình đi bước đó, và bước đó có hợp với mình hay không. Có rất nhiều người sống trong trạng thái “đi mà không biết mình đang đi đến đâu, đi vì điều gì”. Họ học một ngành vì bố mẹ chọn, làm một công việc vì thấy người khác cũng làm. Mọi thứ khá bị động và mù mờ. Kết quả là họ vẫn sống, vẫn làm những mọi thứ chẳng đi đến đâu, cuộc sống tẻ nhạt, sự nghiệp không có gì khởi sắc,…
Định hướng bản thân là một hành trình liên tục. Vì con người thay đổi, hoàn cảnh thay đổi, trải nghiệm thay đổi, nhận thức cũng thay đổi. Có những điều ta tưởng rất hợp ở tuổi 18 nhưng đến 25 lại không còn phù hợp. Có những điều ta chưa nhìn ra ở hiện tại nhưng sau một vài lần va chạm, trải nghiệm cuộc sống mới dần nhận ra đó mới là hướng mình nên đi.
Vì vậy, nói đúng hơn, định hướng bản thân là quá trình hiểu mình đủ để chọn hướng sống phù hợp hơn ở từng giai đoạn.
2. Vì sao việc định hướng bản thân quan trọng?
Nhiều người chỉ thấy việc định hướng bản thân quan trọng, khi đứng trước những quyết định lớn như chọn ngành, chọn trường, chọn nghề, đổi việc, khởi nghiệp hay kết hôn. Nhưng thật ra, ngay cả trong những điều nhỏ của đời sống hằng ngày, một người có định hướng và một người không có định hướng thường sống rất khác nhau.
Một người thiếu định hướng thường dễ bị kéo đi bởi kỳ vọng của người khác, sống theo số đông, học hoặc làm việc trong trạng thái mơ hồ, dễ chán, dễ bỏ giữa chừng, so sánh bản thân liên tục, áp lực đồng trang lứa, thấy mình tụt lại mà không hiểu vì sao và thường xuyên đặt câu hỏi “Mình đang làm điều này để làm gì?”
Trong khi đó, một người có định hướng rõ hơn thường sống có mục tiêu rõ ràng, sống chủ động, kiên trì theo đuổi mục tiêu, dễ cảm thấy đời sống có nhiều ý nghĩa hơn, Nhờ sống có định hướng bản thân, con người sống có ý thức hơn, thay vì sống theo quán tính.
Một lý do rất lớn khác là định hướng bản thân, giúp giảm bớt sự hoang mang trong thời đại quá nhiều lựa chọn. Giới trẻ ngày nay có quá nhiều thông tin, quá nhiều nghề nghiệp để lựa chọn, quá nhiều tiêu chuẩn thành công, quá nhiều hình mẫu để nhìn vào. Điều đó có thể tạo cơ hội, nhưng cũng rất dễ khiến một người bối rối. Nếu không biết mình là ai, mình cần gì, mình hợp gì, con người rất dễ mất phương hướng, chọn cho xong, chọn theo số đông.
Định hướng bản thân còn liên quan trực tiếp đến động lực sống. Họ hiểu mình đang đi đâu, vì điều gì, nên có nội lực, sức bền hơn. Ngược lại, một người chỉ cố gắng vì áp lực bên ngoài, sẽ dễ chán nản và bỏ cuộc.
Định hướng bản thân cũng là một cách giúp con người sống thật hơn với mình. Khi không hiểu mình, ta rất dễ lấy thước đo của người khác để đo thành tựu của chính mình. Ta sẽ thấy người khác giỏi hơn, đi nhanh hơn, kiếm tiền sớm hơn, ổn định hơn, rồi tự lo lắng, hoang mang vì mình thua kém. Nhưng nếu hiểu rõ hành trình của mình, ta sẽ không còn so sánh ấy, mà vẫn có thể học hỏi người khác, nhưng không còn lấy họ làm tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá giá trị của mình.
Với cha mẹ, việc giúp con định hướng bản thân sớm cũng rất quan trọng. Vì một đứa trẻ được lớn lên trong môi trường biết lắng nghe, biết gợi mở, tạo trải nghiệm và biết đồng hành sẽ rõ ràng, nhất quán hơn khi bước vào giai đoạn chọn lựa quan trọng của cuộc đời.
XEM THÊM: Vì sao cần học kỹ năng sống cho trẻ? 12 kỹ năng sống quan trọng trẻ nên được học sớm
3. Làm sao để định hướng bản thân đúng cách?
Định hướng bản thân là một quá trình vừa suy nghĩ, vừa trải nghiệm, vừa điều chỉnh. Và để quá trình định hướng bản thân đúng, hãy:
3.1 Hiểu điểm mạnh và điểm yếu của chính mình
Việc hiểu chính mình là vô cùng quan trọng. Có rất nhiều người “không biết mình thích gì, muốn gì”, nên mọi thứ trở nên mông lung, mù mờ. Hiểu chính mình, biết mạnh ở điểm gì để phát triển, yếu ở điều gì để bù đắp.
Sự hiểu mình này cũng giúp một người nhận ra đâu là kỹ năng cứng cần đầu tư để phát triển nghề nghiệp, và đâu là kỹ năng mềm cần rèn để giao tiếp, hợp tác và trưởng thành hơn trong các mối quan hệ.
Ví dụ:
- Có người rất giỏi giao tiếp, kết nối nhanh, linh hoạt với con người. Họ có thể hợp với môi trường cần tương tác cao.
- Có người rất sáng tạo nhưng thiếu kỷ luật. Họ cần học thêm cách tổ chức bản thân nếu muốn đi đường dài.
- Có người rất trách nhiệm nhưng khó linh hoạt. Họ cần rèn thêm khả năng thích nghi.
Khi hiểu được những điều đó, định hướng bản thân sẽ bớt cảm tính hơn rất nhiều.
3.2 Xác định giá trị mình thực sự quan tâm
Nhiều người lạc hướng không phải vì thiếu năng lực, mà vì theo đuổi một thứ không thật sự phù hợp và quan trọng với mình. Chúng ta có thể xác định giá trị bản thân thông qua các câu hỏi:
- Điều gì làm mình thấy đáng sống?
- Mình coi trọng điều gì hơn: tự do, ổn định, sáng tạo, cống hiến, thu nhập, sự an toàn, danh tiếng, học hỏi, gia đình, ảnh hưởng?
- Điều gì khiến mình cảm thấy mình đang sống đúng với mình nhất?
Khi giá trị bản thân không rõ, con người rất dễ chạy theo thứ hấp dẫn nhất trước mắt. Nhưng khi giá trị rõ hơn, ta sẽ dễ chọn con đường phù hợp hơn với bản chất của mình.
3.3 Trải nghiệm để khám phá điều phù hợp
Có rất nhiều điều không thể nghĩ ra nếu chưa từng trải nghiệm. Tuy nhiên, nhiều người muốn định hướng bản thân chỉ bằng suy nghĩ. Đây là một trong những sai lầm rất phổ biến.
Chúng ta không thể ngồi một chỗ nghĩ, tưởng tượng là có thể chắc chắn mình hợp nghề gì, thích môi trường nào, chịu được áp lực kiểu nào hay có giỏi phần việc đó không. Chúng ta cần trải nghiệm, thử sai, tiếp xúc với môi trường thật, khi đó sẽ có nhiều thứ giúp ta nhận ra.
Với học sinh, sinh viên, hãy tham gia trải nghiệm thông qua việc thử học một kỹ năng mới, đi tình nguyện, thực tập, làm thêm,….
Với người lớn, những trải nghiệm có thể là thử chuyển môi trường, học thêm một lĩnh vực mới, nhận thêm một vai trò mới,…
Trải nghiệm luôn giúp ta loại bớt cái không phù hợp, rút ngắn thời gian để đạt mục tiêu, mong muốn của bản thân.
3.4 Đặt mục tiêu ngắn hạn trước khi nghĩ xa hơn
Nhiều người mắc một lỗi rất thường gặp. Đó là khi nghĩ đến định hướng bản thân, người ta ép mình phải biết ngay 5 năm nữa làm gì, 10 năm nữa thành ai, cuộc đời sẽ đi theo hướng nào. Sự thật, định hướng đúng không bắt đầu từ một kế hoạch quá xa, nó bắt đầu từ những bước đi đúng: 3 tháng tới mình cần học kỹ năng gì? 6 tháng tới mình cần thử môi trường nào? Giai đoạn này mình cần hiểu thêm điều gì về bản thân? Mục tiêu ngắn hạn nào sẽ giúp mình sáng hơn về hướng đi dài hạn?
Đặt mục tiêu ngắn hạn giúp con người có cảm giác kiểm soát tốt hơn, dễ hành động hơn và đỡ bị choáng bởi những mốc thời gian quá xa.
4. Những sai lầm thường gặp khi định hướng bản thân
Định hướng bản thân là một hành trình quan trọng, nhưng cũng là điều khiến rất nhiều người đi sai vì những lý do tưởng như rất hợp lý.
4.1 Chọn theo số đông
Đây là sai lầm phổ biến nhất. Khi thấy ngành nào hot thì chọn, nghề nào nhiều người theo thì theo, bạn bè làm gì thì mình cũng muốn làm cái đó, họ thành công ở đâu thì mình cũng phải đi vào hướng đó mới không tụt lại. Sự thật, một con đường có thể hợp với rất nhiều người, nhưng chưa chắc hợp với mình. Việc lựa chọn theo số đông, có thể sẽ cho ta cảm giác an toàn thời gian đầu, nhưng về sau có thể khiến ta mất động lực, dễ chán nản, làm việc trong mệt mỏi, thậm chí nghi ngờ bản thân, khi thấy mình không tạo ra những giá trị, thành tựu như người khác. Không quan trọng có đông người chọn hay không, quan trọng là điều mình chọn có thật sự phù hợp với bản thân.
4.2 Chỉ dựa vào sở thích nhất thời
Ngược lại với chọn theo số đông, có những người chọn vì cảm hứng thoáng qua, nhất thời. Họ có thể thích một điều gì đó trong vài tuần, vài tháng, sau đó nghĩ đây là hướng đi của cuộc đời mình. Tuy nhiên, sở thích nhất thời không phải lúc nào cũng đủ để làm nền tảng cho lựa chọn dài hạn. Có thể bạn thích cảm giác mới lạ ban đầu, nhưng không đồng nghĩa với việc có thể đi đường dài
Sở thích là một tín hiệu quan trọng trong việc lựa chon. Nhưng để định hướng bản thân đúng, cần nhìn tổng quan hơn về năng lực, giá trị sống, khả năng thích nghi với thực tế của lĩnh vực đó,…
4.3 Không dám thử vì sợ sai
Nhiều người không thật sự thiếu định hướng. Họ chỉ thiếu dũng khí để bước vào trải nghiệm. Vì những nỗi sợ vô hình: sợ chọn nhầm, học nhậm, sợ sai, sợ mất thời gian, sợ bị đánh giá là không ổn định,…Càng sợ sai, người ta càng dễ mắc kẹt trong mơ hồ. Vì không thử thì không biết, và khi không biết con người lại càng sợ.
Trong hành trình định hướng bản thân, hay bất kỳ hành trình nào, sai không phải lúc nào cũng xấu. Sai lầm là cách chúng ta trưởng thành. Mỗi một lần sai là một cơ hội để học bài học, và trưởng thành hơn. Sợ sai quá mức chỉ khiến ta đứng yên và sống trong trạng thái lửng lơ kéo dài.
4.4 Đặt mục tiêu quá lớn ngay từ đầu
Những mục tiêu quá lớn ngay từ đầu như phải xác định sứ mệnh cuộc đời, phải xây được lộ trình hoàn hảo, phải thành công thật sớm, để chứng minh năng lực bản thân. Áp lực này làm quá trình định hướng trở nên căng thẳng và dễ méo mó. Khi mục tiêu đặt quá lớn quá sớm, con người rất dễ mệt vì kỳ vọng, và kỳ vọng thì sinh vấn đề, cảm thấy hoang mang khi chưa có kết quả, tự trách bản thân vì không được như người khác,…
Định hướng bản thân là quá trình học cách hiểu mình hơn. Và quá trình đó cần sự kiên nhẫn.
5. Cha mẹ có thể giúp con định hướng bản thân như thế nào?
Đây là phần rất quan trọng. Vì nhiều đứa trẻ không thiếu năng lực, nhưng hành trình định hướng bản thân bị lệch đi vì áp lực quá lớn từ gia đình. Và cũng có những đứa trẻ rất vững nhờ cha mẹ không áp đặt, mà biết đồng hành đúng cách.
Khi được đồng hành đúng, con không chỉ dễ tìm ra hướng đi phù hợp, mà còn biết phát triển kỹ năng cứng cho tương lai nghề nghiệp và kỹ năng mềm để vững vàng trước áp lực học tập, cuộc sống.
5.1 Lắng nghe thay vì áp đặt
Sai lầm lớn nhất của nhiều cha mẹ là định hướng thay con. Cha mẹ dùng kinh nghiệm, trải nghiệm của mình để áp lên con “Mẹ trải qua rồi nên mẹ biết”. Tuy nhiên, kinh nghiệm của cha mẹ không thể thay thế hoàn toàn cho việc con phải hiểu chính mình, phải tự sống cuộc đời của mình. Trong hành trình định hướng bản thân, mà cha mẹ áp đặt, con dễ chọn trong sợ hãi, sống để làm vừa lòng người lớn, con không nhận ra điều thật sự phù hợp với mình. Và sau này khi cuộc đời không thành công, hạnh phúc, con dễ mang nỗi ấm ức, trách cứ. Lắng nghe con thật sự, là nghe để biết con đang nghĩ gì, để giúp con biết mình mạnh ở đâu, con đang sợ điều gì, con đang hứng thú và muốn thử điều gì? Khi được cha mẹ thật sự lắng nghe, con sẽ mở lòng hơn và có cơ hội hiểu mình hơn.
5.2 Tạo cơ hội cho con trải nghiệm
Những trải nghiệm, sẽ giúp con dần nhận ra con mạnh điểm gì, phù hợp với lĩnh vực nào. Hãy tạo cơ hội cho con tham gia câu lạc bộ, thử kỹ năng mới, đi trải nghiệm thực tế, nói chuyện với người trong nhiều nghề khác nhau, tiếp xúc với môi trường ngoài sách vở,…
5.3 Giúp con hiểu giá trị của chính mình
Nhiều đứa trẻ lớn lên mà chỉ biết giá trị của mình nằm ở điểm số, thứ hạng, có làm đúng kỳ vọng của cha mẹ không,…Nếu nền giá trị bên trong một đứa trẻ quá phụ thuộc vào đánh giá bên ngoài, con sẽ rất dễ định hướng bản thân theo kiểu chọn cái gì khiến người khác tự hào, ít bị chê trách,… Điều này khiến con lạc hướng, mông lung. Cha mẹ hãy giúp con hiểu, con có giá trị không chỉ vì thành tích, điểm mạnh của con không nhất thiết giống người khác, cuộc đời của con không cần giống cuộc đời của người khác, mới được gọi là thành công. Khi một đứa trẻ cảm thấy mình có giá trị từ bên trong, con sẽ có nhiều nội lực hơn để tìm ra hướng đi phù hợp, thay vì chạy theo tiêu chuẩn bên ngoài.
Kết luận
Định hướng bản thân là một hành trình hiểu mình, thử sai, va chạm với cuộc sống, nhìn lại những gì thật sự quan trọng và từng bước chọn ra hướng đi phù hợp hơn với con người thật của mình.
Càng sớm học cách quay về chính mình, nhìn vào bản thân, nhận diện điểm mạnh, điểm yếu, giá trị sống và nhu cầu thật của mình. Một người càng có cơ hội sống chủ động hơn, thông thái và có nhiều cơ hội thành công, hạnh phúc hơn. Thay vì chờ đến khi quá bế tắc, quá mơ hồ mới bắt đầu tìm câu trả lời cho câu hỏi “Mình muốn gì?”. Đừng để mình mất quá nhiều thời gian vì lạc hướng, thấy không hợp rồi lại bắt đầu lại từ đầu.
Với người trẻ, định hướng bản thân là nền rất quan trọng cho việc chọn học, chọn nghề và chọn cách sống. Với cha mẹ, việc đồng hành để con định hướng bản thân đúng cách là một món quà rất lớn. Món quà của lắng nghe thật, khơi mở và trao cho con cơ hội được trở thành chính mình.
Nếu anh/chị đang cảm thấy mình hoặc con vẫn còn mơ hồ trên hành trình phát triển bản thân, chưa biết bắt đầu từ đâu để hiểu rõ năng lực, giá trị sống và hướng đi phù hợp, thì điều cần thiết không phải là cố ép mình phải có câu trả lời ngay lập tức. Điều quan trọng hơn là được tiếp cận với một môi trường đúng, nơi có những góc nhìn sâu sắc, những trải nghiệm thực tế và sự đồng hành giúp mỗi người từng bước nhìn lại chính mình một cách rõ ràng hơn.
Tại Học viện Minh Trí Thành, nhiều cha mẹ và người trẻ đã bắt đầu hành trình ấy từ những chương trình miễn phí, nơi không chỉ chia sẻ kiến thức mà còn giúp mỗi người học cách hiểu bản thân, kết nối với con, tháo gỡ những bối rối trong cuộc sống và định hướng lại hành trình phát triển của mình một cách sâu sắc hơn. Đây có thể là bước khởi đầu nhẹ nhàng nhưng rất giá trị, để anh/chị không phải loay hoay một mình trong những câu hỏi về tương lai, về con cái hay về chính cuộc đời mình.
Đăng ký tham gia ngay tại đây: https://sukien.minhtrithanh.com/truyenthong?utm_source=hocvienmtt.
