Rối loạn tâm thần ở thanh thiếu niên đang trở thành một vấn đề ngày càng đáng lo ngại trong xã hội hiện đại, khi có khoảng 1 trong 7 trẻ từ 10–19 tuổi trên toàn cầu đang phải đối mặt với các vấn đề như trầm cảm, lo âu hay rối loạn hành vi. Đây là giai đoạn phát triển quan trọng nhưng cũng đầy biến động, khi trẻ phải thích nghi với những thay đổi mạnh mẽ về cơ thể, cảm xúc, não bộ và áp lực học tập – xã hội.
Điều khó là rối loạn tâm thần ở thanh thiếu niên không phải lúc nào cũng hiện ra bằng một biểu hiện “rất rõ”. Có em vẫn đi học đều, vẫn cười nói, vẫn trả lời “con bình thường”, nhưng bên trong lại đang ngày càng rối, mệt và mất dần khả năng chống đỡ. NIMH nhấn mạnh rằng nhiều rối loạn tâm thần ở người lớn, có thể đã bắt đầu từ thời thơ ấu hoặc tuổi thiếu niên, nhưng thường không được nhận ra hoặc hỗ trợ kịp thời.
Vì vậy, hiểu đúng về rối loạn tâm thần ở thanh thiếu niên không phải để dán nhãn tiêu cực cho con: lười, chậm chạp, khó hiểu,…mà để cha mẹ biết mình cần quan tâm và dành thời gian chất lượng cho con nhiều hơn. Khi nào cần thay đổi cách đồng hành, và khi nào cần nhờ đến hỗ trợ chuyên môn. Bài viết này, hocvienmtt.vn sẽ giúp anh/chị nhìn rõ.
1. Rối loạn tâm thần ở thanh thiếu niên là gì?
Rối loạn tâm thần ở thanh thiếu niên là một trong những vấn đề sức khỏe tinh thần ảnh hưởng nhiều đến cảm xúc, suy nghĩ, hành vi, khả năng học tập, quan hệ xã hội và chất lượng sống của trẻ. WHO định nghĩa sức khỏe tâm thần là trạng thái giúp con người phản ứng với căng thẳng cuộc sống, nhận ra khả năng của mình, khả năng học tập và làm việc hiệu quả. Khi những khó khăn tâm lý kéo dài và bắt đầu làm suy giảm các chức năng ấy. Lúc đó, cha mẹ hãy nghĩ đến rối loạn tâm thần tuổi teen, thay vì là “buồn chút thôi”, “tuổi dậy thì nên thế”.
XEM THÊM: Tâm lý tuổi dậy thì và những thay đổi của con cha mẹ cần lưu ý
NIMH nhấn mạnh rằng với trẻ và thanh thiếu niên có triệu chứng rối loạn tâm thần. Cha mẹ cần nhận diện và hỗ trợ con càng sớm càng tốt. Khi được can thiệp sớm có thể ngăn các vấn đề nặng hơn, kéo dài hơn về sau. Điều này đặc biệt quan trọng với trẻ ở tuổi teen. Vì nhiều biểu hiện ban đầu của trẻ, rất dễ bị hiểu nhầm thành lười, bướng, nổi loạn, khó chiều hoặc “suy nghĩ nhiều quá”.
2. Các rối loạn tâm thần thường gặp ở thanh thiếu niên
Mỗi trẻ sẽ có những biểu hiện về rối loạn tâm lý khác nhau. Có trẻ lo âu, có trẻ buồn bã kéo dài, có trẻ chống đối, mất tập trung, có trẻ rối loạn ăn uống, giấc ngủ. WHO cho thấy trầm cảm, lo âu và rối loạn hành vi là những vấn đề nổi bật ở lứa tuổi này.
2.1 Rối loạn lo âu ở tuổi teen
Lo âu ở tuổi teen không chỉ là nhút nhát hay nghĩ nhiều. Rối loạn lo âu ở tuổi teen, có thể biểu hiện bằng sợ hãi quá mức, lo lắng, bồn chồn, cảnh giác cao, né tránh tình huống xã hội hoặc học đường, luôn trong trạng thái phòng thủ vì “có gì đó sắp tệ xảy ra”.
Khi lo âu kéo dài, con có thể khó ngủ, tim đập nhanh, né tránh phát biểu, né giao tiếp, không muốn đi học hoặc tránh những tình huống phải bị chú ý. Nhiều cha mẹ tưởng con “nhút nhát”, nhưng thực ra con đang rất mệt vì đầu óc luôn trong trạng thái cảnh báo sắp có nguy hiểm.
2.2 Trầm cảm ở thanh thiếu niên
Trầm cảm ở tuổi teen không chỉ là buồn, mà còn là trống rỗng, cáu kỉnh, mất hứng thú với mọi thứ, thay đổi giấc ngủ, ăn uống, học sa sút, tách ra khỏi gia đình, bạn bè, mệt mỏi, cảm giác vô giá trị và tuyệt vọng.
Một biểu hiện của trầm cảm ở thiếu niên, mà cha mẹ rất hay bỏ qua là cáu gắt. Con dễ bực, dễ thấy “không ai hiểu mình”, nhưng sâu bên trong con dần cạn năng lượng và hứng thú với cuộc sống.
XEM THÊM: 9 dấu hiệu trầm cảm phổ biến nhất – Nhiều người đang gặp nhưng không nhận ra
2.3 ADHD và rối loạn hành vi
ADHD là rối loạn liên quan đến chú ý, xung động và/hoặc tăng động. Người có ADHD có thể khó tập trung, khó duy trì sự chú ý, bốc đồng, khó khăn trong việc tổ chức công việc và gặp trở ngại trong học tập, cũng như sinh hoạt hằng ngày. Ở tuổi teen, ADHD dễ bị hiểu nhầm là lười, vô kỷ luật hoặc thiếu ý chí.
WHO cũng xếp các rối loạn hành vi trong nhóm vấn đề thường gặp ở thanh thiếu niên. Khi khó khăn hành vi kéo dài, trẻ có thể thường xuyên chống đối, gây xung đột, vi phạm quy tắc hoặc gặp rắc rối ở trường và ở nhà. Lúc này, cha mẹ cần xem đó là tín hiệu của một vấn đề phát triển, hay sức khỏe tinh thân của con đang báo động, thay vì nhìn hành vi ngoài là con “hư”, “thay đổi”,…
2.4 Áp lực học tập
Áp lực học tập có thể dẫn đến nhiều khó khăn tâm lý nghiêm trọng hơn. Sức khỏe tinh thần kém ở thanh thiếu niên, ảnh hưởng trực tiếp đến học tập, hành vi, các mối quan hệ và chất lượng sống; UNICEF Việt Nam cũng cho thấy áp lực học tập, môi trường và những căng thẳng xã hội trong trường, là yếu tố tác động tiêu cực đến sức khỏe tinh thần ở học sinh.
Khi stress ở trẻ em kéo dài, có thể khiến trẻ mất ngủ, sợ đến lớp, học sa sút, dễ bùng nổ cảm xúc, tự trách bản thân, cảm thấy mình chỉ có giá trị khi điểm cao. Nếu không được tháo gỡ kịp thời, trạng thái này rất dễ chuyển sang lo âu hoặc trầm cảm.
XEM THÊM: Dấu hiệu trẻ em bị stress cha mẹ không nên xem nhẹ
2.5 Rối loạn ăn uống
Rối loạn ăn uống là vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng ở thanh thiếu niên, có thể gây hậu quả tâm lý, thể chất và xã hội nặng nề, cần được người lớn hỗ trợ càng sớm càng tốt.
Rối loạn ăn uống ở tuổi teen, thường gắn với hình ảnh cơ thể, áp lực ngoại hình, stress hoặc nhu cầu kiểm soát. Những dấu hiệu có thể gồm sợ béo, sợ tăng cân, bỏ bữa, hoặc cảm xúc gắn quá mạnh với chuyện ăn uống và hình thể.
3. Dấu hiệu nhận biết rối loạn tâm thần ở thanh thiếu niên
Những thay đổi kéo dài về cảm xúc, hành vi, học tập, giấc ngủ, ăn uống, năng lượng, giao tiếp xã hội và khả năng đối phó với đời sống thường ngày là tín hiệu đáng quan tâm.
- Về cảm xúc, trẻ có thể buồn bã, cáu gắt, lo lắng, trống rỗng, dễ bùng nổ hoặc mất hứng thú kéo dài. Về hành vi, trẻ có thể thu mình, né tránh gặp bạn bè, chống đối, học sa sút, bỏ bê bản thân, dùng chất kích thích hoặc thay đổi sinh hoạt rõ rệt.
- Về thể chất, con có thể mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, ăn thất thường, đau đầu, đau bụng, mệt mỏi kéo dài mà không có nguyên nhân y khoa rõ. Khi một đứa trẻ nói nhiều về tuyệt vọng, nói bản thân vô giá trị, tự làm đau bản thân,….là những dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng, người lớn cần ưu tiên an toàn đầu tiên và tìm hỗ trợ chuyên môn sớm, thay vì chờ xem “con có tự ổn không”.
4. Nguyên nhân gây rối loạn tâm thần ở thanh thiếu niên
WHO cho biết, sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố sinh học, tâm lý và môi trường sống. Chính vì vậy, đã làm một đứa trẻ đi dần đến trạng thái mất cân bằng.
4.1 Yếu tố sinh học
Yếu tố sinh học có thể bao gồm di truyền, cấu trúc và chức năng não bộ, thay đổi hormone, các đặc điểm phát triển thần kinh. Những khác biệt về thần kinh – phát triển có thể liên quan đến các rối loạn như ADHD, lo âu, trầm cảm hoặc rối loạn ăn uống. Nên những em nhạy cảm hơn, dễ bị tác động hơn và cần được hiểu đúng hơn.
4.2 Yếu tố tâm lý
Một đứa trẻ nhạy cảm, cầu toàn, xu hướng tự trách, từng có trải nghiệm đau buồn hoặc mất mát, từng bị tổn thương kéo dài… đều có thể làm tăng nguy cơ bị rối loạn tâm thần.
4.3 Yếu tố môi trường
Môi trường gia đình, trường học và xã hội có tác động rất mạnh đến trẻ, đặc biệt là trẻ vị thành niên. Bạo lực gia đình, xã hội, bắt nạt, áp lực học tập, cô lập xã hội, mạng xã hội độc hại, cha mẹ quá kiểm soát hoặc quá thiếu hiện diện đều là những yếu tố nguy cơ rối loạn tâm thần ở tuổi teen. WHO, CDC và UNICEF đều chỉ ra rằng kết nối trong gia đình và trường học có tác dụng rất lớn đến việc phát triển và trưởng thành của trẻ.
5. Rối loạn tâm thần ảnh hưởng đến trẻ như thế nào?
Sức khỏe tinh thần kém có thể ảnh hưởng đến học tập, việc ra quyết định, các mối quan hệ, hành vi sức khỏe và cả chất lượng cuộc sống về sau. Một đứa trẻ nếu không được xử lý, rối loạn tâm thần có thể kéo dài sang tuổi trưởng thành và làm giảm chất lượng sống lâu dài.
Ở những giai đoạn đầu, con có thể mất dần niềm vui, mất động lực, thiếu tập trung, mất bạn bè, nghi ngờ giá trị bản thân. Ở mức sâu hơn, con dần né tránh, tự cô lập, dùng chất kích thích, thậm chí mang theo những mô thức tổn thương, đau khổ vào suốt tuổi trưởng thành.
6. Cách hỗ trợ thanh thiếu niên bị rối loạn tâm thần
Khi con có vấn đề sức khỏe tinh thần, cha mẹ cần bình tĩnh, để nhận diện đúng vấn đề và tìm sự hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết.
6.1 Vai trò của cha mẹ
Vai trò của cha mẹ khi con bị rối loạn tâm thần, là nhận ra sớm vấn đề của con, lắng nghe thật sự mà không phán xét, giảm bớt những tác nhân gây áp lực không cần thiết cho con và tạo một môi trường an toàn cảm xúc cho con. Kết nối giữa cha mẹ và con là một yếu tố bảo vệ hiệu quả sức khỏe tinh thần. Khi trẻ cảm thấy mình có một nơi đủ an toàn, đủ yêu thương để quay về, sức chống đỡ trước khủng hoảng sẽ khác rất nhiều.
Với một đứa trẻ đang rối, sự hiện diện bình tĩnh và nhất quán của người lớn đôi khi đã giúp con giải tỏa áp lực, mệt mỏi rất nhiều so với việc cha mẹ cần tránh phủ nhận, chế giễu, dán nhãn đạo đức hoặc ép con “phải ổn ngay”.
6.2 Can thiệp chuyên môn
Việc can thiệp sớm có thể giúp hỗ trợ rối loạn tâm thần ở tuổi teen hiệu quả hơn và ngăn tình trạng trở nặng. Với những dấu hiệu kéo dài, ảnh hưởng nhiều đến học tập, kết nối, sinh hoạt hoặc có yếu tố nguy hiểm, cha mẹ nên chủ động tìm hỗ trợ chuyên môn phù hợp, để con được đánh giá đúng và có hướng hỗ trợ rõ ràng, giảm bớt sự lo lắng, mò mẫm tìm giải pháp cho cả nhà.
6.3 Vai trò của nhà trường
Trường học là một môi trường, có ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe tinh thần của trẻ tuổi teen. Khi được sẽ giảm bớt vấn đề rối loạn tâm thần ở tuổi teen đáng kể. Ngược lại, nếu trẻ bị bắt nạt, cô lập ở trường lớp, phải chịu áp lực thành tích và môi trường thiếu an toàn có thể làm vấn đề nặng lên.
Vì vậy, cha mẹ cần phối hợp với giáo viên, nhà trường để cùng quan sát, cùng giảm áp lực và tạo điều kiện cho con. Một đứa trẻ hồi phục tốt hơn khi các môi trường sống của con tương hỗ cho nhau.
7. Làm gì để phòng ngừa rối loạn tâm thần ở thanh thiếu niên?
Những yếu tố giúp phòng ngừa rối loạn tâm thần ở thanh thiếu niên: mối quan hệ gắn bó, kết nối với gia đình, môi trường sống lành mạnh, được lắng nghe thật sự và được hướng dẫn kỹ năng xử lý cảm xúc.
Cha mẹ có thể bắt đầu từ việc tăng lắng nghe, tăng hiện diện, tôn trọng, bớt so sánh, bớt chỉ trích, bớt lấy điểm số làm thước đo giá trị. Đồng thời, giúp con đầy đủ 3 loại hình dinh dưỡng: cơ thể, vận động, tâm lý. Giúp con biết cách quản lý mạng xã hội tốt hơn và biết tìm sự hỗ trợ khi quá áp lực.
8. Câu hỏi thường gặp
8.1 Rối loạn tâm thần ở thanh thiếu niên có chữa được không?
Nhiều rối loạn tâm thần ở tuổi teen có thể cải thiện rõ rệt nếu được nhận ra và hỗ trợ sớm. Điều quan trọng là đừng đợi đến khi mọi thứ quá nặng, quá xa mới bắt đầu quan tâm.
8.2 Làm sao phân biệt stress bình thường và rối loạn tâm thần?
Stress bình thường thường gắn với một giai đoạn áp lực cụ thể và giảm dần khi tác nhân được tháo bớt. Còn rối loạn tâm thần, là khi cảm xúc, hành vi, giấc ngủ, ăn uống, học tập hoặc quan hệ của con thay đổi kéo dài, ngày càng ảnh hưởng rõ đến chức năng sống.
8.3 Cha mẹ nên nói gì khi con có dấu hiệu trầm cảm?
Những câu hữu ích thường là: “Mẹ thấy dạo này con có vẻ mệt”, “Bố mẹ luôn ở đây để đồng hành cùng con”, “Con có thể chia sẻ với mẹ những điều con đang trải qua không”, “Mình cùng tìm cách nhé”. Điều cha mẹ cần tránh là phủ nhận, chế giễu hoặc dạy đạo lý quá sớm. Khi con đã quá tải, đã rất mệt, một câu được hiểu đúng thường có giá trị hơn một bài giảng đúng.\
XEM THÊM: 10 cách vượt qua trầm cảm hiệu quả – Bắt đầu từ những điều nhỏ nhất
Rối loạn tâm thần ở thanh thiếu niên không còn quá xa lạ với nhiều năm trở lại đây. Nó là lời báo động, để cha mẹ biết rằng con đang quá tải, đang tổn thương, đang mất dần khả năng tự chống đỡ và cần người lớn nhìn ra sớm hơn. Khi cha mẹ nhận diện và hiểu đúng, cha mẹ sẽ biết cách đồng hành với con bằng sự hiểu trưởng thành hơn.
Tại Học viện Minh Trí Thành, việc đồng hành với cha mẹ đi từ gốc rễ, giúp cha mẹ hiểu con, hiểu chính mình, nhìn đúng những thay đổi tâm lý của tuổi teen và từng bước xây lại môi trường gia đình đủ an toàn, để con lớn lên lành mạnh hơn. Đó cũng là tinh thần rất rõ trong triết lý mà Minh Trí Thành theo đuổi: lấy khách hàng làm trọng tâm, lấy trải nghiệm khách hàng làm gốc, và lấy sự thay đổi tích cực của khách hàng làm kim chỉ nam cho mọi hoạt động.
Vì thế, các chương trình miễn phí, cũng như chuyên sâu của Minh Trí Thành sự đồng hành ở đây không chỉ là cập nhật kiến thức. Đó là một mô hình đi cùng con người sâu hơn: cập nhật kiến thức, tư vấn định hướng, coaching và phát triển, hướng dẫn thực hành, rồi tiếp tục đồng hành để cha mẹ không chỉ biết điều nên làm, mà còn thật sự hiện diện khác đi trong hành trình lớn lên của con.
