Rất nhiều cha mẹ nói rằng, con đến tuổi dậy thì như một người khác: Có những bí mật, thích thể hiện, hay cãi, chống đối cha mẹ, có lúc lại thu mình, cảm xúc thay đổi liên tục, lúc vui lúc buồn. Và nhiều cha mẹ cũng bắt đầu loay hoay:
- Tuổi dậy thì là gì?
- Con mình có đang bình thường không?
- Tại sao trước đây con ngoan, giờ lại khó hiểu đến vậy?
- Mình nên làm gì để tốt cho con giai đoạn dậy thì?
Đây là một câu hỏi rất quan trọng. Bởi nếu cha mẹ không hiểu tuổi dậy thì, rất dễ nhìn những thay đổi tự nhiên của con như một “vấn đề cần sửa”. Nhưng thực tế, dậy thì là một giai đoạn phát triển bình thường, nơi cơ thể, hormone, cảm xúc và cách con nhìn thế giới đều chuyển động mạnh.
Điều quan trọng là: dậy thì không chỉ là chuyện cơ thể lớn lên. Đây còn là giai đoạn chuyển tiếp từ trẻ em sang người lớn, bao gồm những thay đổi lớn về cơ thể, nhận thức, cảm xúc và cách một người trẻ liên hệ với thế giới.
Vì vậy, nếu cha mẹ chỉ nhìn tuổi dậy thì như “con bắt đầu có kinh nguyệt”, “con vỡ giọng”, “con mọc ria mép” hay “con khó bảo hơn”, thì đấy là chỉ là biểu hiện mắt thường nhìn thấy. Muốn đồng hành cùng con đúng, cha mẹ cần hiểu toàn bộ bức tranh:
- Tuổi dậy thì là gì?
- Tuổi dậy thì bắt đầu từ khi nào?
- Dấu hiệu tuổi dậy thì ở con gái
- Dấu hiệu tuổi dậy thì ở con trai
- Tuổi dậy thì thay đổi tâm lý con như thế nào?
- Những hiểu lầm cha mẹ thường mắc về tuổi dậy thì
- Cha mẹ nên làm gì khi con bước vào tuổi dậy thì?
- Cách nhìn của Minh Trí Thành để thật sự trưởng thành cùng con.
1. Tuổi dậy thì là gì?
Tuổi dậy thì là giai đoạn cơ thể trẻ bắt đầu chuyển từ trạng thái trẻ em sang trưởng thành về sinh học và sinh sản. Đây là thời điểm diễn ra sự trưởng thành sinh dục, kèm theo các thay đổi thể chất như tăng trưởng nhanh, nổi mụn và phát triển lông cơ thể.
Nhưng điều quan trọng là: con cũng chưa phải người lớn thật sự. Chính vì đứng giữa hai vùng như vậy nên đây là giai đoạn rất dễ có những xung đột, bối rối, cả với trẻ lẫn cha mẹ.
Về mặt sinh học, tuổi dậy thì diễn ra khi hệ nội tiết và trục não bộ – tuyến yên – tuyến sinh dục hoạt động mạnh hơn. Từ đó làm xuất hiện hàng loạt thay đổi về chiều cao, cân nặng, hình thể, cơ quan sinh dục và khả năng sinh sản.
Nhưng nếu chỉ nhìn tuổi dậy thì từ việc cao hơn, vỡ giọng, có kinh nguyệt, nổi mụn, cha mẹ vẫn sẽ bỏ sót phần quan trọng nhất. Bởi khi cơ thể chuyển động mạnh, cảm xúc của con cũng chuyển động theo. Con bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến hình ảnh bản thân, bạn bè, sự chấp nhận của người khác, quyền riêng tư cá nhân và nhu cầu được tôn trọng.
Dậy thì là một giai đoạn chuyển tiếp toàn diện. Không chỉ cơ thể lớn lên, mà con cũng đang học cách bước vào một phiên bản mới của chính mình. Và trong hành trình đó, rất nhiều phản ứng của con mà cha mẹ thấy “khó hiểu” thực ra lại là biểu hiện bình thường của một hệ thống đang thay đổi mạnh.
2. Tuổi dậy thì bắt đầu từ khi nào?
Đây là câu hỏi rất nhiều cha mẹ quan tâm, nhất là khi thấy con mình dậy thì sớm hoặc muộn hơn bạn bè.
Các thay đổi thể chất của dậy thì thường bắt đầu ở bé gái trong khoảng 8 đến 13 tuổi, và ở bé trai trong khoảng 9 đến 14 tuổi. Nhìn chung việc dậy thì bắt đầu trong khoảng 8 đến 16 tuổi và tốc độ thay đổi rất khác nhau giữa từng người.
Điều này có nghĩa là: không phải cứ thấy con dậy thì sớm hơn bạn hoặc chậm hơn anh chị em trong nhà là có vấn đề. Mỗi cơ thể có nhịp phát triển riêng. Có trẻ bắt đầu thay đổi rất sớm, có trẻ muộn hơn. Có trẻ tăng chiều cao rất nhanh, có trẻ thay đổi từ từ. Sự khác biệt cá nhân trong tuổi dậy thì là điều hoàn toàn bình thường.
Tuy nhiên, cũng có những trường hợp cha mẹ nên để ý, bình tĩnh quan sát và trao đổi với bác sĩ chuyên môn khi cần là cách tiếp cận đúng hơn là tự phán đoán theo cảm tính, trong trường hợp con dậy thì sớm, dậy thì muộn.
3. Dấu hiệu tuổi dậy thì ở con gái.
Các dấu hiệu thường gặp ở tuổi dậy thì của con gái gồm: ngực bắt đầu phát triển, lông vùng kín và lông nách xuất hiện, tăng chiều cao nhanh, da dễ nổi mụn hơn, mùi cơ thể thay đổi và bắt đầu có kinh nguyệt sau đó.
- Ngực bắt đầu phát triển
- Mọc lông nách và lông vùng kín, cơ thể tiết mồ hôi nhiều hơn, mùi cơ thể rõ hơn, da dầu hơn và dễ nổi mụn.
- Cao nhanh hơn, hông có thể nở hơn, tỷ lệ mỡ cơ thể thay đổi, dáng người dần chuyển từ dáng trẻ em sang dáng thiếu nữ.
- Xuất hiện kinh nguyệt
Bởi vậy, con gái bước vào tuổi dậy thì rất cần được hướng dẫn sớm, nhẹ nhàng và dễ hiểu. Không đợi đến khi có kinh mới nói. Không đợi con hỏi mới trả lời. Chuẩn bị trước cho con sẽ giúp con bớt sợ, bớt xấu hổ và thấy cơ thể mình là điều bình thường, không phải điều đáng ngại.
4. Dấu hiệu tuổi dậy thì ở con trai.
So với con gái, tuổi dậy thì ở nam đôi khi khó được cha mẹ nhận ra ngay, vì những thay đổi đầu tiên ít rõ rệt hơn nếu chỉ nhìn bên ngoài.
- Tinh hoàn và dương vật bắt đầu phát triển.
- Cao nhanh hơn, vai rộng hơn, cơ thể săn chắc hơn, mọc lông nách và lông vùng kín, có thể mọc ria mép hoặc lông mặt sau này, giọng nói bắt đầu “vỡ” rồi trầm hơn.
- Mụn, mùi cơ thể, xuất tinh lần đầu, hoặc cảm giác bối rối với cơ thể đang khác đi từng ngày.
Tuổi dậy thì ở nam không nên bị bỏ mặc với suy nghĩ “nó là con trai, lớn sẽ tự biết”. Con trai cũng cần được giải thích, được nói chuyện, được hướng dẫn về cơ thể, vệ sinh cá nhân, cảm xúc, ranh giới và trách nhiệm với sự trưởng thành của mình.
5. Tuổi dậy thì thay đổi tâm lý con như thế nào?
Đây là phần khiến nhiều cha mẹ bối rối nhất. Bởi rất nhiều thay đổi của con trong giai đoạn này không nằm ở cơ thể, mà nằm ở cảm xúc và cách phản ứng.
Tuổi vị thành niên là giai đoạn có nhiều thay đổi lớn về cảm xúc, nhận thức và các mối quan hệ xã hội, khi trẻ dần tách khỏi thời thơ ấu để xây dựng sự tự chủ.
Một thay đổi rất rõ là con nhạy cảm hơn với cái nhìn của người khác. Bạn bè, ngoại hình, vị trí trong nhóm, sự chấp nhận xã hội… trở nên quan trọng hơn nhiều. Đây là lý do chỉ một lời chê nhỏ về mụn, cân nặng, chiều cao hay cách ăn mặc cũng có thể làm con buồn, mà cha mẹ vô tình không nhận ra.
Con cũng có xu hướng muốn tách ra, để có không gian riêng. Điều này không có nghĩa là con hết yêu cha mẹ. Nó là một phần bình thường của quá trình lớn lên. Con đang trên hành trình đi tìm “mình là ai”, hiểu “mình nghĩ gì”, nhận ra “mình khác gì với gia đình”. Nếu cha mẹ không hiểu, rất dễ diễn giải sự cần riêng tư của con thành thu mình, xa cách, hoặc nổi loạn.
Ngoài ra, tuổi dậy thì còn là lúc cảm xúc lên xuống mạnh hơn. Con có thể dễ vui, dễ buốn, dễ cáu giận, phản ứng mạnh trước những việc, mà cha mẹ thấy rất nhỏ. Một phần điều này gắn với thay đổi hormone, một phần gắn với việc con đang học cách đối diện với những cảm xúc phức tạp hơn trước.
Điều cha mẹ cần nhớ là: sự thay đổi tâm lý trong tuổi dậy thì không có nghĩa là mọi hành vi cực đoan đều “bình thường”. Nhưng việc con nhạy cảm hơn, kín đáo hơn, muốn có chính kiến hơn, dễ khó chịu hơn hay ít chia sẻ hơn trước là điều rất thường gặp. Nếu cha mẹ chỉ dùng quyền lực để ép con “quay lại như cũ”, xung đột giữa cha mẹ và con sẽ tăng lên.
6. Những hiểu lầm cha mẹ thường mắc về tuổi dậy thì.
6.1. Tuổi dậy thì chỉ là chuyện cơ thể.
Dậy thì là giai đoạn, mà con thay đổi toàn diện. Nếu cha mẹ chỉ nói về chiều cao, kinh nguyệt hay giọng nói mà bỏ qua cảm xúc, lòng tự trọng, ranh giới và nhu cầu được tôn trọng của con, cha mẹ sẽ rất khó đồng hành, dẫn dắt con trên những chặng đường tiếp theo.
6.2. Con chống đối là con hư.
Không phải lúc con chống đối cũng là con hư. Vì có thể con đang cố bảo vệ không gian riêng. Có khi con chưa biết cách diễn đạt ý mình mà không làm cha mẹ khó chịu. Có khi con chỉ đang rất cần được nghe thay vì bị áp đặt, dạy bảo như trước.
6.3. Cha mẹ càng kiểm soát chặt thì con càng ngoan.
Trong tuổi dậy thì, kiểm soát quá mức thường không tạo ra trưởng thành. Nó dễ tạo ra hai kiểu trẻ: hoặc chống đối mạnh, hoặc ngoan bề ngoài nhưng mất tiếng nói bên trong.
6.4. Cha mẹ nghĩ không cần nói chuyện nhạy cảm với con, vì lớn lên con tự biết.
Đây là một sai lầm rất nguy hiểm. Nếu cha mẹ không chủ động nói về cơ thể, ranh giới, cảm xúc, tình bạn, giới tính, vệ sinh cá nhân và những thay đổi đang đến, con vẫn sẽ tìm hiểu. Chỉ là con có thể học từ mạng xã hội, bạn bè hoặc những nguồn không đủ an toàn.
XEM NGAY: Những sai lầm cần tránh khi dạy con tuổi dậy thì
7. Cha mẹ nên làm gì khi con bước vào tuổi dậy thì?
7.1. Bình thường hóa sự thay đổi.
Điều đầu tiên con cần là cảm giác: “Những gì đang xảy ra với cơ thể và cảm xúc của mình là bình thường.”
Cha mẹ có thể nói với con về việc dậy thì trước khi nó diễn ra rõ rệt, bằng cách nhẹ nhàng, đúng thông tin và không làm con xấu hổ. Khi con hiểu trước, con sẽ bớt sợ hơn khi thay đổi thật sự đến.
7.2. Tôn trọng không gian riêng nhưng không buông lỏng.
Tuổi dậy thì là lúc con cần riêng tư hơn. Cha mẹ nên tôn trọng điều đó nhưng tôn trọng không có nghĩa là bỏ mặc. Vẫn cần sự quan tâm, sự hiện diện, những cuộc trò chuyện, những nguyên tắc rõ ràng về giờ giấc, an toàn, học tập và cách ứng xử.
7.3. Nói chuyện với con như một con người đang lớn.
Thay vì áp đặt, đưa ra mệnh lệnh. Cha mẹ hãy hỏi, lắng nghe, trao đổi và giải thích. Càng bước vào dậy thì, con càng cần được đối thoại chứ không chỉ bị sai bảo. Khi được tôn trọng, con cũng dễ hợp tác hơn.
7.4. Đừng chỉ sửa hành vi, hãy nhìn cảm xúc phía sau.
Có thể, đằng sau những hành vi cáu, né tránh, thu mình, là một đưa trẻ đang trong giai đoạn thay đổi không chỉ về cơ thể, mà cả về cảm xúc, tư duy. Có thể con đang mệt, đang lo lắng, đang sợ, đang gặp khó khăn mà chưa biết cách vượt qua. Cha mẹ cần quan sát, đặt câu hỏi mở, lắng nghe, thấu hiểu, nhận diện đúng vấn đề.
7.5. Chuẩn bị cho con cả kỹ năng và giá trị sống.
Tuổi dậy thì không chỉ là lúc con học về cơ thể. Đây còn là lúc con cần học về ranh giới cá nhân, tôn trọng bản thân và người khác, kỹ năng từ chối, ứng xử với bạn bè, quản lý cảm xúc, trách nhiệm với lời nói và hành vi
Nếu cha mẹ chỉ chăm chăm giữ con tránh rủi ro mà không dạy con kỹ năng sống, con sẽ rất dễ yếu khi phải tự bước ra đời.
8. Học viện Minh Trí Thành nhìn tuổi dậy thì như thế nào?
Theo tinh thần của Học viện Minh Trí Thành, tuổi dậy thì không chỉ là giai đoạn con thay đổi. Đây cũng là giai đoạn cha mẹ cần nhận diện và trưởng thành hơn, để có đủ năng lực đồng hành và dẫn dắt con.
Con trở nên khó hiểu hơn, và điều đó chạm vào sự thiếu kiên nhẫn của cha mẹ.
Con muốn có chính kiến, và điều đó chạm vào nhu cầu kiểm soát của cha mẹ.
Con thu mình, và điều đó chạm vào nỗi sợ mất kết nối của cha mẹ.
Con chống đối, và điều đó chạm vào phần chưa trưởng thành trong cách người lớn phản ứng với cảm xúc của chính mình.
Vì vậy, nếu chỉ cố “quản con tuổi dậy thì”, cha mẹ rất dễ mệt. Nhưng nếu nhìn đây là hành trình trưởng thành cùng con, mọi thứ sẽ khác. Cha mẹ không chỉ hỏi: “Làm sao để con ngoan hơn?” mà bắt đầu hỏi:
“Mình cần trưởng thành ở đâu để có thể đi cùng con qua giai đoạn này?”
Đó là lý do Học viện Minh Trí Thành luôn đặt trọng tâm không chỉ ở việc dạy con, mà ở việc cha mẹ quay về nâng cấp nhận thức, cảm xúc, cách giao tiếp và cách hiện diện của chính mình. Bởi rất nhiều khi, điều con cần không phải một người lớn nói đúng nhiều hơn. Điều con cần là một người lớn đủ vững để không làm tuổi dậy thì của con trở thành một cuộc chiến trong nhà. Một số chương trình của Học viện Minh Trí Thành đồng hành, hỗ trợ cha mẹ, trên hành trình trưởng thành cùng con: Đường đến trái tim con, khai minh tâm trí, trưởng thành cùng con,..
XEM THÊM: Học viện Minh Trí Thành có tốt không?
