Nguyên nhân trầm cảm không chỉ đến từ một cú sốc hay cảm xúc buồn chán nhất thời. Nhiều người chỉ nhận ra những biểu hiện bên ngoài như mệt mỏi, mất động lực, sống thu mình, học hành sa sút, nghiện điện thoại hay bùng nổ cảm xúc… nhưng lại không hiểu điều gì đang thật sự diễn ra bên trong. Thực tế, nguyên nhân trầm cảm có thể xuất phát từ áp lực học tập, gia đình, công việc, tổn thương tâm lý kéo dài hoặc sự mất kết nối với chính mình. Hiểu đúng nguyên nhân trầm cảm là bước quan trọng để nhận diện vấn đề từ gốc rễ và bắt đầu hành trình vượt qua trầm cảm hiệu quả.
1. Nguyên nhân trầm cảm là gì?
Nguyên nhân trầm cảm là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố, có thể là yếu tố sinh học, tâm lý xã hội, yếu tố di truyền, môi trường sống, học tập, tâm lý, đều có thể là yếu tố khiến một người rơi vào trầm cảm, chứ không phải một nguyên nhân duy nhất.
Tuy nhiên, nhiều người có xu hướng tìm một thủ phạm duy nhất: Vì tôi áp lực công việc, vì tôi suy nghĩ tiêu cực, do con ham chơi, lười học, mê điện tử, điện thoại, nghiện mạng xã hội, do gia đình, do thay đổi hormone, nội tiết tố,…
Tất cả những điều đó có thể là một phần của bức tranh, nhưng ít khi là toàn bộ của nguyên nhân trầm cảm. Với người này có thể đi qua áp lực học tập rất lớn mà không trầm cảm, nhưng cùng vấn đề đó, với người khác thì họ không đủ vững vàng để vượt qua, nên họ suy sụp. Vậy điều gì đã tạo nên sự khác biệt này? Bên trong họ đang xảy ra điều gì, quá khứ có những trải nghiệm gì, tổn thương gì, khả năng chống đỡ ra sao. Và họ đang sống trong môi trường lành mạnh hay độc hại?
2. 5 nhóm nguyên nhân chính gây trầm cảm phổ biến nhất hiện nay
2.1 Áp lực tâm lý kéo dài
Áp lực tâm lý kéo dài là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất. Các yếu tố như mất người thân, ly hôn, áp lực học tập, áp lực thi cử, thất nghiệp, bệnh tật, áp lực tiền bạc và những biến cố gây căng thẳng khác, vô tình tạo áp lực tâm lý. Và khi áp lực tâm lý đó không được nhận diện và giải phóng trong một thời gian dài thì rất dễ khiến một người có thể rơi vào trầm cảm. Trường hợp những người trải qua nghịch cảnh như thất nghiệp, mất mát người thân hoặc chấn thương tâm lý có nguy cơ cao hơn.
Tuy nhiên, áp lực tâm lý không phải lúc nào cũng đến từ một cú sốc lớn. Nhiều khi nó là những điều âm thầm, âm ỉ vì phải sống ở môi trường gia đình căng thẳng trong thời gian dài, áp lực thành tích mỗi ngày, những đứa trẻ phải gồng mình, để đáp ứng những kỳ vọng của cha mẹ, người lớn, con liên tục cảm thấy mình không đủ tốt, không đủ giỏi, là khi một người phải sống trong trạng thái lo âu, cảnh giác, cố gắng kéo dài. Khi một người sống quá lâu trong trạng thái như vậy, hệ thần kinh của họ có thể kiệt dần. Ban đầu có thể chỉ đơn giản là mệt, lâu dần là mất hứng, thu mình, cạn kiệt năng lượng, rồi rơi vào tuyệt vọng, buồn chán.
Điều đáng nói là áp lực càng “bình thường hóa” trong xã hội, chúng ta càng khó nhận ra nó đang làm mình dần rơi vào trầm cảm. Một học sinh lịch học kín tuần có thể vẫn được khen là chăm. Một người lớn luôn chịu đựng công việc mình không thích, có thể vẫn được xem là có trách nhiệm. Nhưng sự thật bên trong, khi áp lực không được xử lý đang bào mòn họ mỗi ngày.
2.2 Tổn thương cảm xúc trong quá khứ
Nhiều người bước vào hiện tại với những vết thương từ trong quá khứ: Một tuổi thơ chưa từng được một lần khen ngợi, ghi nhận. Một đứa trẻ lớn lên trong gia đình nhiều xung đột, bị bỏ rơi về mặt cảm xúc, bị bạn bè cô lập, bắt nạt, bị bạo hành. Một đứa trẻ sống trong tình yêu thương có điều kiện, đầy kỳ vọng, áp đặt. Hay phải chứng kiến quá nhiều sự bất an từ nhỏ,…
Tất nhiên, không phải ai có tuổi thơ khó khăn cũng sẽ rơi vào trầm cảm. Nhưng những tổn thương này có thể khiến cảm giác an toàn nội tâm suy giảm, làm khiến con người hết yêu bản thân, dễ tổn thương hơn khi bước vào các áp lực mới.
Có những người tưởng mình đã “ổn”, nhưng thật ra quá khứ vẫn đang điều khiển cách họ phản ứng với hiện tại: sợ bị từ chối, sợ bị thất bại, dễ sụp đổ khi mất kết nối hay luôn tự trách, dằn vặt bản thân. Khi những mô thức này kéo dài và kết hợp với áp lực mới, nguy cơ trầm cảm có thể sẽ tăng lên.
2.3 Môi trường sống và các mối quan hệ
Một môi trường sống độc hại, hay các yếu tố xã hội như mắc kẹt trong các mối quan hệ, bạo lực, phân biệt đối xử, khó khăn kinh tế – xã hội và cô đơn kéo dài đều có liên quan đến trầm cảm. Qua đây chúng ta thấy, khi môi trường sống lành mạnh sẽ tương hỗ cho sự phát triển, thành công của một người. Và ngược lại, một môi trường độc hại, tiêu cực, có thể trở thành nguyên nhân trầm cảm.
Một người sống trong gia đình thường xuyên bị chê bai, chỉ trích, thiếu an toàn cảm xúc, không có chỗ để nói thật, sẽ khó đứng vững giống như người sống trong môi trường an toàn, yêu thương vô điều kiện. Một đứa trẻ lớn lên trong xung đột, so sánh và kiểm soát quá mức dễ mang cảm giác mình không bao giờ đủ giỏi, không bao giờ đủ tốt. Một người trẻ bị bắt nạt ở trường hoặc bị bạn bè cô lập, có thể bị bào mòn lòng tự trọng rất mạnh.
Môi trường sống ở đây không chỉ là gia đình, mà có thể là cộng đồng, nhà trường, nơi làm việc, nhóm bạn, đặc biệt là không gian mạng – điều mà rất nhiều cha mẹ lo lắng. Tuy nhiên, không phải cứ dùng mạng xã hội nhiều là trầm cảm, nhưng nếu môi trường số mà họ lựa chọn không tương hỗ cho sự phát triển lành mạnh, ngược lại chứa nhiều thông tin, nội dung tiêu cực, thì đây chính là cái bẫy khiến bạn rơi vào trầm cảm mà không hay biết.
XEM THÊM: Thực trạng nghiện mạng xã hội hiện nay: Con số đáng báo động
2.4 Yếu tố sinh học và nội tiết
Một số yếu tố sinh học có thể liên quan: Tiền sử gia đình có người bị trầm cảm, tác động sinh học của stress kéo dài, thay đổi nội tiết, bệnh mãn tính, thay đổi trong não bộ hoặc hệ thần kinh,…
Ở phụ nữ, giai đoạn sau sinh là một ví dụ dễ thấy về yếu tố nội tiết và chuyển tiếp sinh học. Vì nó có thể làm nguy cơ trầm cảm tăng. Ở tuổi dậy thì, sự biến đổi về hormone và sự phát triển nhanh của não bộ cũng khiến người trẻ nhạy cảm hơn với các vấn đề xảy đến trong cuộc sống khó khăn tâm lý. Nên chúng ta có thể thấy phụ nữ sau sinh và trẻ tuổi dậy thì là 2 đối tượng dễ rơi vào trầm cảm hơn là những đối tượng khác.
Sinh học và nội tiết là một trong những yếu tố không thể bỏ qua. Vì có những trường hợp yếu tố sinh học là một phần rất thật của bức tranh, và cần được nhìn bằng sự tôn trọng với y khoa, không phải bằng phán xét đạo đức. Như vậy chúng ta mới có cơ hội thoát ra khỏi trầm cảm.
2.5 Lối sống và thói quen tiêu cực
Những yếu tố như lạm dụng rượu, chất kích thích, chất gây nghiện, thiếu vận động, nghiện game, cô lập, dinh dưỡng kém ( Dinh dưỡng cơ thể 10%, dinh dưỡng vận động 10%, dinh dưỡng tâm lý 80%) và các thói quen sống tiêu cực có thể khiến một người rơi vào trầm cảm hay khiến vấn đề trầm cảm trở nên nặng hơn. Lối sống tiêu cực trong đời sống hiện đại ngày nay, có thể là ngủ nghỉ không đủ giấc, thức khuya kéo dài, lệ thuộc vào màn hình, mạng xã hội, thiếu vận động, nhịp sống không điều độ, thiếu kết nối thật, môi trường sống không lành mạnh, chủ yếu là so sánh, chê bai,…
Một người sống lâu trong lối sống và thói quen tiêu cực, thì nội tâm của họ cũng khó khỏe mạnh. Chúng ta cần nhận diện, lối sống tiêu cực không phải lúc nào cũng là nguyên nhân đầu tiên, nhưng có thể là yếu tố duy trì, khiến một người khó hồi phục hơn mỗi ngày.
3. Nguyên nhân trầm cảm ở học sinh và thanh thiếu niên
Sức khỏe tâm thần của người trẻ chịu tác động bởi nhiều yếu tố: áp lực học tập, bất ổn xã hội, bạo lực, bắt nạt, cô lập, phân biệt đối xử, môi trường gia đình không an toàn, cùng những thay đổi mạnh về cơ thể và não bộ trong tuổi dậy thì. WHO cũng nhấn mạnh trầm cảm là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và khuyết tật ở thanh thiếu niên.
Với học sinh, các nguyên nhân trầm cảm thường từ áp lực điểm số, thi cử, sợ thất bại, thường xuyên bị so sánh, cảm giác không đủ tốt, không đủ giỏi, bị bắt nạt, bạn bè cô lập, sống trong môi trường gia đình hay mâu thuẫn, xung đột, không hạnh phúc, cha mẹ quá kỳ vọng, chỉ quan tâm thành tích, trẻ mê game, điện thoại, mạng xã hội vì coi đó là nơi trốn cảm xúc, rối loạn giấc ngủ, cô đơn dù luôn online,…
XEM THÊM: Dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì, cha mẹ cần nhận biết sớm
WHO châu Âu cũng cảnh báo về các vấn đề liên quan đến sử dụng mạng xã hội và game ở thanh thiếu niên. Đây là nhóm hành vi cần được xem như tín hiệu cảnh báo, nhất là khi đi kèm thu mình, sa sút học tập, mất ngủ và mất kết nối ngoài đời.
Một điều rất đáng lưu ý, cha mẹ cần quan sát, nhận diện đúng vấn đề. Vì hầu hết các con sẽ không nói trực tiếp với cha mẹ, người lớn là “ Con đang bị trầm cảm”, chính các con cũng không biết mình đang thật sự gặp vấn đề gì. Cha mẹ hãy quan sát những biểu hiện sau của con: Không muốn học, dán mắt vào game, điện thoại, né tránh, không muốn nói chuyện, kết nối, thường xuyên cáu gắt, dễ bùng nổ cảm xúc, chống đối, tỏ ra bất cần,…
Nếu cha mẹ chỉ nhìn hành vi và kết luận “nó hư, đến tuổi nổi loạn”, thì sẽ dễ bỏ qua việc tìm hiểu nguyên nhân thật sự phía sau. Sự gắn kết với gia đình, trường học và người lớn tin cậy, an toàn là yếu tố bảo vệ rất quan trọng cho sức khỏe tinh thần thanh thiếu niên. Cha mẹ cần lắng nghe, thấu hiểu nhu cầu thật sự bên trong con, thay vì chỉ nhìn hành vi ngoài để kết luận, kiểm soát,….
4. Cách vượt qua trầm cảm từ gốc rễ
Khi một người rơi vào trầm cảm, câu hỏi mà nhiều người đặt ra đó là “Cách vượt qua trầm cảm là gì? ”. Nhưng sự thật, muốn thay đổi, muốn thoát ra khỏi trầm cảm, chúng ta cần trả lời câu hỏi “Điều gì đã đưa mình hoặc đưa con rơi vào trầm cảm?”. Khi biết chính xác nguyên nhân, chúng ta sẽ nhìn đúng gốc rễ của vấn đề.
- Nếu nguyên nhân xuất phát từ áp lực kéo dài, thì việc khuyên nghỉ ngơi thôi chưa đủ.
- Nếu nguyên nhân nằm ở tổn thương từ quá khứ cũ, việc bảo cần tích cực lên, sẽ chưa chạm gốc.
- Nếu nguyên nhân trầm cảm ở môi trường sống độc hại, thì chỉ động viên “mạnh mẽ lên” sẽ rất vô ích.
- Nếu nguyên nhân từ sinh học, nội tiết hoặc bệnh lý, thì càng không thể chỉ dùng ý chí để xử lý.
- Nếu nguyên nhân được duy trì bởi lối sống rối loạn, thì việc thay đổi nhịp sống phải là một phần để thay đổi tích cực.
Rất nhiều người cố gắng để chính bản thân, hay con cái, người thân thoát khỏi trầm cảm. Nhưng họ đang thiếu một lăng kính đủ sâu để nhìn ra điều gì đang âm thầm kéo họ vào trầm cảm. Đằng sau một đứa trẻ nghiện game, mê điện thoại, học sa sút, thu mình, cáu gắt…có thể là áp lực, mất kết nối, tự ti, tổn thương hoặc kiệt sức tinh thần.
Đó là lý do hành trình thay đổi tích cực không thể chỉ bắt đầu từ việc ép hành vi khác đi. Nó cần bắt đầu từ việc hiểu đúng nguyên nhân. Khi nguyên nhân trầm cảm được gọi tên đúng, con người mới bớt vật lộn với chính mình, bớt trách mình hoặc trách cứ người khác, và bắt đầu có hướng đúng để thay đổi tích cực.
Nếu anh/chị đang thấy mình hoặc con mình có những dấu hiệu kéo dài như mất động lực học tập, không có mục tiêu, thu mình, mệt mỏi, nghiện điện tử, điện thoại, mạng xã hội, học sa sút, dễ bùng nổ cảm xúc, không biết diễn đạt cảm xúc, thì có lẽ đã đến lúc mình không chỉ hỏi “làm sao để giúp con thoát ra”, mà cần một hành trình sâu hơn để nhìn lại gốc rễ của vấn đề.
Một số chương trình miễn phí của Minh Trí Thành được xây dựng theo hướng giúp người lớn và cha mẹ hiểu gốc rễ tổn thương, tháo gỡ mắc kẹt, kết nối lại sâu sắc và thay đổi từ tư duy – cảm xúc – cách sống, thay vì chỉ chữa phần ngọn.
Đăng ký tham gia chương trình miễn phí tại đây: https://sukien.minhtrithanh.com/.
KHÁM PHÁ: Học viện Minh Trí Thành có tốt không? Review hiệu quả thực tế và những điều bạn cần biết
Kết luận
Nguyên nhân trầm cảm là gì? Câu trả lời là kết quả của sự tương tác giữa nhiều tầng yếu tố: áp lực tâm lý kéo dài, tổn thương cảm xúc trong quá khứ, môi trường sống và các mối quan hệ, yếu tố sinh học – nội tiết, cùng với lối sống và thói quen tiêu cực. Với học sinh và thanh thiếu niên, những yếu tố như áp lực học tập, bị cô lập, bị bắt nạt, thiếu kết nối gia đình, mê game – mạng xã hội và giai đoạn tuổi dậy thì càng khiến bức tranh của trầm cảm phức tạp hơn.
Chúng ta cần lưu ý, trầm cảm không phải biểu hiện của yếu đuối, cũng không phải lúc nào cũng “vô cớ”. Phía sau nó thường là những trải nghiệm đau buồn trong quá khứ, một hệ sống đang mất cân bằng, hoặc một nỗi đau chưa được gọi tên. Và đó cũng là lý do hồi phục không thể chỉ bắt đầu bằng lời động viên, lời khuyên, từ việc cố gắng mạnh lên. Sự thay đổi tích cực thường bắt đầu từ một việc hiểu thật rõ điều gì đang làm mình đau. Khi nguyên nhân trầm cảm được gọi tên đúng, hành trình thay đổi tích cực mới có thể bắt đầu đúng hướng.
Nếu anh/chị muốn tìm hiểu sâu hơn về kết nối gia đình, đồng hành cùng con tuổi dậy thì, vượt qua áp lực tâm lý và phát triển nội tâm bền vững, có thể tham khảo thêm các bài viết và chương trình tại https://hocvienmtt.vn/.
