Dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì không phải lúc nào cũng rõ ràng để cha mẹ dễ dàng nhận ra, bởi nhiều biểu hiện thường bị nhầm lẫn với những thay đổi “bình thường” của tuổi lớn. Khi con trở nên trầm lặng hơn, thu mình, cảm xúc thất thường hay dần xa cách gia đình, không ít cha mẹ chọn cách bỏ qua vì nghĩ đó chỉ là giai đoạn nhất thời. Thế nhưng, đằng sau những thay đổi ấy có thể là những tổn thương tâm lý âm thầm mà nếu không được thấu hiểu và đồng hành kịp thời, sẽ ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển cảm xúc và tương lai của con.
Điều làm cha mẹ khó nhận ra dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì, không phải lúc nào cũng rõ ràng, dễ nhận biết giống như “buồn , trầm tính hẳn”. Một số trẻ trầm cảm, có thể biểu hiện bằng cáu gắt, thu mình, mệt mỏi, giảm hứng thú, kết quả học tập đi xuống, thay đổi giấc ngủ, ngại giao tiếp hoặc mất động lực kéo dài. Bài viết này của Học viện Minh Trí Thành giúp cha mẹ hiểu đúng:
- Trầm cảm tuổi dậy thì là gì?
- Vì sao tuổi dậy thì là giai đoạn dễ xuất hiện trầm cảm?
- Dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì nào nên chú ý?
- Khác biệt giữa “ẩm ương tuổi lớn” và một tình trạng trầm cảm tuổi dậy thì cần hỗ trợ?
- Sai lầm của cha mẹ khi thấy con có dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì
- Cha mẹ nên làm gì khi con có dấu hiệu trầm cảm?
1. Trầm cảm ở tuổi dậy thì là gì?
Trầm cảm ở tuổi dậy thì là một tình trạng sức khỏe tâm thần khiến trẻ buồn bã, mất hứng thú hoặc giảm chức năng kéo dài, ảnh hưởng rõ đến học tập, giấc ngủ, các mối quan hệ và đời sống hằng ngày.
Cha mẹ cần phân biệt rõ giữa những lúc con buồn, cáu hoặc thu mình thoáng qua với tình trạng kéo dài gây ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống, kết quả học tập, cũng như sự phát triển của con sau này. Cha mẹ cần có sự quan sát một cách tổng quan, sự thấu hiểu để hỗ trợ con vững bước không chỉ giai đoạn dậy thì, mà trên con đường trưởng thành sau này.
2. Vì sao tuổi dậy thì là giai đoạn dễ xuất hiện trầm cảm?
Tuổi dậy thì được đánh giá là giai đoạn dễ xuất hiện trầm cảm, bởi vì, đây là thời điểm cơ thể, hormone, não bộ, lòng tự trọng và các mối quan hệ xã hội đều thay đổi rất mạnh. WHO cho biết, đây là giai đoạn phát triển đặc biệt, các con cần phải đồng thời thích nghi với những thay đổi thể chất, cảm xúc và vị trí xã hội của mình.
Ở giai đoạn này, con dễ nhạy cảm hơn với cái nhìn của người khác, dễ bị ảnh hưởng bởi áp lực học tập, bạn bè, ngoại hình, thành tích và cảm giác thuộc về. Sức khỏe tinh thần ở trẻ tuổi dậy thì, chịu ảnh hưởng lớn bởi sự kết nối với gia đình, trường học và cộng đồng. Khi những điểm tựa này yếu đi, áp lực tâm lý trong con tăng lên.
Nói cách khác, tuổi dậy thì là giai đoạn có nhiều yếu tố làm trẻ dễ tổn thương hơn: cơ thể đổi khác, cảm xúc mạnh hơn, bản sắc chưa ổn định, áp lực học hành tăng, nhu cầu được ghi nhận, công nhận cao, trong khi khả năng tự điều tiết cảm xúc chưa thật sự chín chắn. Chính vì vậy, cha mẹ cần quan sát tinh tế hơn, tìm hiểu nguyên nhân sâu xa bên trong, tìm hiểu những khoảng trống trong con chưa được lấp đầy, không chỉ nhìn hành vi bề mặt.
3. Dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì cha mẹ cần chú ý.
3.1. Buồn bã kéo dài, tâm trạng đi xuống rõ rệt
Nhiều cha mẹ thường nghĩ rằng những cảm xúc buồn bã, thất thường chỉ là biểu hiện bình thường của tâm lý tuổi dậy thì. Nhưng thực tế, sẽ rất khác nếu nỗi buồn không còn đến rồi đi, mà ở lại trong con mỗi ngày.
Có những đứa trẻ không nói ra rằng mình đang mệt mỏi hay tuyệt vọng. Con chỉ dần ít cười hơn, ít nói hơn, không còn hào hứng với những điều từng khiến con vui. Từ một đứa trẻ năng động, con trở nên trầm lặng, thu mình lại một cách rất âm thầm, đến mức cha mẹ dễ bỏ qua.
3.2. Cáu gắt, dễ nổi nóng, thường xuyên tỏ ra khó chịu
Ở tuổi dậy thì, dấu hiệu trầm cảm không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng nước mắt. Các con có thể dễ kích thích và cáu gắt. Đôi khi cha mẹ quan sát và đánh giá là con đang hỗn, nhưng thật ra, bên trong con đang có những nỗi đau, nhu cầu chưa được người lớn thấu hiểu.
3.3. Mất hứng thú với những điều con từng thích
Một đứa trẻ từng thích đá bóng, vẽ, chơi nhạc, nói chuyện với bạn, hoặc rất hào hứng với một sở thích nào đó. Nay trở nên dửng dưng với mọi thứ, thì đây là dấu hiệu rất đáng lưu ý. Việc con mất hứng thú hoặc không còn vui với những hoạt động từng yêu thích, có thể đó là dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì. Và những dấu hiệu này của con thường kéo dài, ảnh hưởng tới nhiều mặt của đời sống, khiến con mất động lực học tập, giảm hứng thú với các hoạt động trong đời sống.
3.4. Mệt mỏi, cạn năng lượng, thiếu động lực kéo dài
Nhiều cha mẹ nhìn điểm này của con và kết luận con lười. Nhưng mệt mỏi trong trầm cảm không phải kiểu “không thích làm”, mà là cảm giác cạn năng lượng từ bên trong. Con có thể biết phải học, phải dậy, phải làm, nhưng không có lực để tiếp tục cố gắng.
3.5. Thay đổi giấc ngủ
Thay đổi giấc ngủ là một trong những dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì, dễ quan sát nhất. Con ngủ quá nhiều, ngủ li bì, hay con khó ngủ, ngủ không sâu giấc, thức khuya kéo dài hoặc đảo lộn nhịp ngủ, đều có thể là dấu hiệu cần chú ý.
Cha mẹ cần quan sát sự thay đổi rõ rệt so với trước đây ( không chỉ một vài hôm mất ngủ vì thi cử hay thức khuya vì điện thoại.).
3.6. Thay đổi thói quen ăn uống hoặc cân nặng
Có trẻ ăn ít đi hẳn, nhịn ăn, nhưng có trẻ lại ăn nhiều một cách lạ thường, sức ăn có thể gấp 2, gấp 3 lần so với bạn đồng trang lứa. Việc ăn uống thất thường kéo theo ngoại hình, cân nặng cũng thay đổi rõ rệt. Trẻ ăn ít, kém ăn thì gầy gò, xanh xao, trẻ ăn nhiều thì thừa cân béo phì. Cha mẹ cần tìm hiểu nguyên nhân bên trong con, có thể là cô đơn, trống rỗng kéo dài dẫn đến trầm cảm, chứ không chỉ đơn giản là thay đổi thói quen ăn uống.
3.7. Học sa sút, khó tập trung, giảm hiệu suất
Một trong những dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì, thường thấy ở trẻ đó là khó tập trung, khó suy nghĩ và khó ra quyết định. Khi sức khỏe tinh thần ảnh hưởng trực tiếp đến việc học, hành vi trong lớp và mức độ tham gia các hoạt động tập thể của con ở trường, ở lớp.
Một đứa trẻ bị trầm cảm có thể không chỉ “lười học”, con còn gặp khó khăn trong việc giữ sự tập trung, khó ghi nhớ, khó bắt đầu, khó duy trì nỗ lực với những việc trước đây vẫn làm được.
XEM THÊM: Nguyên nhân trẻ lười học: 90% cha mẹ hiểu sai khiến con càng học càng chán
3.8. Thu mình, né giao tiếp, tách khỏi bạn bè và gia đình
Trẻ có xu hướng né tránh giao tiếp, kết nối với cha mẹ, bạn bè, mọi người xung quanh. Con thích ở một mình nhiều hơn và ít giao tiếp. Đây là những dấu hiệu đáng lưu ý.
Một đứa trẻ tuổi teen cần riêng tư là bình thường. Nhưng nếu con ngày càng thu mình, tách ra hẳn, nói ít hẳn, tránh né bạn bè, né người thân, thu mình trong phòng và mất dần kết nối với cha mẹ, xã hội.
3.9. Nghi ngờ giá trị bản thân, tự trách, bi quan kéo dài
Trẻ thường xuyên có cảm giác vô giá trị, tội lỗi hoặc tuyệt vọng, thì đó có thể là dấu hiệu điển hình của trầm cảm. Đôi khi con không nói ra để cha mẹ nhận biết. Nhưng có thể con thường nói ra nhưng câu kiểu như: “Con chẳng làm được gì cả.”, “Có cố gắng kết quả cũng thế thôi.”, thì cha mẹ đừng vội bỏ qua chi tiết này. Hãy tìm hiểu bên trong con đang ẩn giấu bí mật gì.
4. Làm sao phân biệt “ẩm ương tuổi teen” với dấu hiệu trầm cảm?
Đây là câu hỏi mà nhiều cha mẹ cần có câu trả lời đúng, để có thể đồng hành cùng con dễ dàng hơn, nhất là trong độ tuổi dậy thì.
Tuổi dậy thì bình thường, cảm xúc của con có thể thất thường.
- Ở tuổi dậy thì ở nam, con trai có xu hướng bộc lộ cảm xúc qua hành vi như cáu gắt, nóng nảy, thích thể hiện hoặc thu mình ít chia sẻ.
- Trong khi đó, ở tuổi dậy thì của con gái, con thường nhạy cảm hơn với lời nói, ngoại hình, dễ buồn, dễ tự ti và quan tâm nhiều đến các mối quan hệ xung quanh.
Dù khác nhau về cách thể hiện, nhưng điểm chung là con muốn có không gian riêng, dễ bị ảnh hưởng bởi bạn bè và dần coi trọng ý kiến của bạn hơn cha mẹ.
Nhưng với trầm cảm, điều khác biệt so với “ẩm ương tuổi teen” thường nằm ở mức độ, thời gian kéo dài và mức ảnh hưởng đến đời sống hằng ngày. Trầm cảm tuổi dậy thì không chỉ là cảm xúc thoáng qua, mà là trạng thái kéo dài, âm thầm nhưng đủ mạnh để làm gián đoạn việc học, các mối quan hệ và cả sinh hoạt thường ngày của con.
Ví dụ, nếu con chỉ buồn một vài hôm rồi lại vui vẻ trở lại, thì đó có thể là những dao động cảm xúc bình thường. Nhưng khi con mất hứng thú với những điều trước đây từng yêu thích, thường xuyên mệt mỏi, thu mình, cáu gắt kéo dài; học hành sa sút rõ rệt – và những biểu hiện này xuất hiện liên tục ở cả tuổi dậy thì ở nam lẫn tuổi dậy thì của con gái – thì đó không còn là “chuyện tuổi teen” đơn thuần. Khi ấy, cha mẹ cần dừng lại, quan sát kỹ hơn và nhìn nhận lại vấn đề một cách nghiêm túc để kịp thời đồng hành cùng con.
5. Nguyên nhân nào có thể làm tuổi dậy thì dễ rơi vào trầm cảm?
WHO cho biết sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố: tổn thương thời thơ ấu, áp lực xã hội, kỳ thị, bạo lực, bắt nạt, bất bình đẳng, môi trường gia đình không lành mạnh, cùng những thay đổi nhanh trong quá trình phát triển.
Trong thực tế gia đình Việt, những yếu tố thường gặp khiến trẻ tuổi dậy thì dễ rơi vào trầm cảm, có thể do áp lực học tập kéo dài, con thường xuyên bị so sánh, sống trong gia đình căng thẳng, không hạnh phúc, con cảm thấy không được thấu hiểu, không được ghi nhận. Con bị bắt nạt, cô lập ở trường, tự ti về thay đổi ngoại hình. Con có những trải nghiệm mất mát, đổ vỡ, sang chấn. Con sống quá lâu trong môi trường thường xuyên bị phê bình hoặc kiểm soát.
Tuy nhiên, không phải cứ có những yếu tố này, là dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì. Nhưng nếu kết hợp nhiều yếu tố chồng lên nhau, nguy cơ tăng lên rõ rệt.
6. Sai lầm của cha mẹ khi thấy con có dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì.
6.1. Dán nhãn con lười, bướng, ẩm ương
Những nhãn dán tiêu cực như vậy, khiến con tự ti về bản thân. Khi cha mẹ thường xuyên nói điều này với con. Lâu dần, con sẽ sống và trở thành đúng con người lười, hư bướng, ẩm ương như cha mẹ nói.
6.2. Chỉ tập trung vào hành vi bề mặt
Khi thấy con lười học, con nghiện chơi game, thường xuyên thức khuya, học hành sa sút, cha mẹ thường mắng, chê bai con, nhưng không thật sự tìm hiểu nguyên nhân khiến con sa vào những hành vi chưa chuẩn mực là gì. Cha mẹ càng mắng, càng trách cứ, con càng thu mình, muốn né tránh cha mẹ.
6.3. Giảng đạo lý quá nhiều, mà thiếu sự thấu hiểu
Một đứa trẻ đang mệt mỏi về tâm lý, không cần nghe thêm bài giảng “mạnh mẽ lên”, “nghĩ tích cực đi”, “có gì đâu mà buồn”. Những câu này của cha mẹ, muốn con có thêm động lực, để cố gắng, để thay đổi, nhưng với con, dường như cha mẹ không hiểu gì về con.
6.4. Kỳ vọng quá nhiều ở con
Với những câu nói “Bố mẹ lo cho con như thế mà con còn thế này”, “Con làm bố mẹ mất mặt”, “Con có biết bố mẹ lo lắng, vất vả như thế nào về con không”. Từng câu nói đó khiến con thấy mình không được ghi nhận, không được thấu hiểu, mà cha mẹ đang tập trung vào cảm xúc của cha mẹ.
6.5. Để quá muộn mới tìm hỗ trợ
Cha mẹ cần nhận diện dấu hiệu bị trầm cảm ở độ tuổi dậy thì ở con sớm và hỗ trợ sớm, tránh để quá lâu, vấn đề của con trầm trọng, thì việc hỗ trợ con sẽ mất nhiều thời gian và công sức hơn.
7. Cha mẹ nên làm gì khi nghi con có dấu hiệu trầm cảm?
7.1. Bình tĩnh quan sát, đừng vội kết luận
Cha mẹ không cần tự chẩn đoán. Nhưng cha mẹ cần quan sát kỹ con thay đổi điều gì, đã kéo dài trong bao lâu. Sự thay đổi của con ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt, giao tiếp ra sao, điều gì đang trở nên trầm trọng? Việc bình tình quan sát bức tranh tổng thể, sẽ giúp cha mẹ gỡ từng nút thắt và có giải pháp tốt để hỗ trợ con.
7.2. Nói chuyện với con bằng sự hiện diện, không phải tra hỏi
Cha mẹ giữ bình tĩnh, lắng nghe và để trẻ có cơ hội nói về điều mình đang trải qua. Với những câu hỏi thể hiện sự quan tâm, thấu hiểu:
- “Dạo này mẹ thấy con có vẻ mệt mỏi.”
- “Con có điều gì muốn chia sẻ với mẹ, để cùng tìm giải pháp không?.”
- “Khi nào sẵn sàng, hãy nói với mẹ, mẹ luôn ở đây, đồng hành cùng con.”
7.3. Giữ kết nối thay vì tăng kiểm soát
Sự kết nối là yếu tố bảo vệ quan trọng cho sức khỏe tinh thần ở các con, nhất là ở độ tuổi dậy thì. Điều con cần không chỉ là “quản chặt hơn”, mà là cảm giác: dù mình đang sai lầm, đang bối rối, mình vẫn không bị bỏ lại một mình.
7.4. Tìm hỗ trợ chuyên môn khi dấu hiệu kéo dài hoặc nặng lên
Cha mẹ có thể nghĩ tới phương án, tìm hỗ trợ chuyên môn khi con có các dấu hiệu bị trầm ở tuổi dậy thì, và những dấu hiệu đó ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe, sự phát triển, học tập và đời sống của con. Hãy nhận diện vấn đề càng sớm càng tốt, để giúp đỡ con kịp thời.
7.5. Nếu có dấu hiệu nguy cơ cấp bách, hãy tìm hỗ trợ khẩn cấp ngay
Nếu con có biểu hiện nguy cơ trước mắt với an toàn của bản thân, cha mẹ không nên tranh luận, trách mắng hay để con một mình với khó khăn đó. Hãy tìm hỗ trợ khẩn cấp ngay từ dịch vụ y tế, cơ sở cấp cứu hoặc đường dây hỗ trợ khủng hoảng tại nơi mình sống.
8. Học viện Minh Trí Thành nhìn dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì như thế nào?
Theo tinh thần của Học viện Minh Trí Thành, khi một đứa trẻ tuổi dậy thì có dấu hiệu bị trầm cảm, điều quan trọng là nhìn được cả hệ sinh thái đang tác động lên con. Đằng sau một đứa trẻ thu mình, buồn bã, né tránh các mối quan hệ, học tập sa sút, có thể nguyên nhân gốc là do con đang chịu áp lực học tập. Con thấy bản thân không được cha mẹ thấu hiểu, không được ghi nhận. Có thể cách cha mẹ hành xử, phản ứng với lỗi lầm, cảm xúc và tiếng nói của con.
Vì vậy, Minh Trí Thành không chỉ nhìn vào “triệu chứng” của con, mà sẽ nhìn sâu hơn về trạng thái bên trong con, cách cha mẹ đang đồng hành cùng con, môi trường có thật sự lành mạnh, tương hỗ cho sự phát triển của con. Và nhìn vào những phần chưa trưởng thành của người lớn, có thể đang vô tình làm con tổn thương, và có những dấu hiệu trầm cảm ở tuổi dậy thì.
Khi cha mẹ đổi cách nhìn, đổi cách nghe, đổi cách hiện diện, con mới bắt đầu có cảm giác đủ an toàn để mở ra và được nâng đỡ đúng cách.
XEM THÊM: Học viện Minh Trí Thành có tốt không? Review hiệu quả thực tế và những điều bạn cần biết
Kết luận
Dấu hiệu bị trầm cảm ở tuổi dậy thì không phải lúc nào cũng có thể quan sát ở tầng hành vi, ở biểu hiện bên ngoài. Ở nhiều trẻ, nó có thể là cáu gắt kéo dài, mệt mỏi, mất động lực, hứng thú, học sa sút, thay đổi giấc ngủ, thu mình, bi quan và nghi ngờ giá trị bản thân, mình không đủ tốt, mình không đủ giỏi. Cha mẹ cần nhận diện sớm và đồng hành đúng cách.
Điều cha mẹ cần nhớ là: con không “khó ở, hư bướng, né tránh” vô cớ. Có thể con đang mắc kẹt. Có thể con đang lạc khỏi chính mình. Có thể con đang cần một người lớn đủ bình tĩnh để nhìn sâu qua lớp vỏ cáu gắt, lì lợm hay im lặng mà nhận ra: con đang đau, đang cô đơn, đang trống rỗng.
Và nhiều khi, điều cứu một đứa trẻ không bắt đầu bằng một bài giảng. Nó bắt đầu bằng sự hiện diện, lắng nghe, thấu hiểu thật sự, để con cảm thấy: Mỗi bước chân con đi, đều có sự đồng hành của cha mẹ.
